ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਭੈਣ ਇਕ ਉੱਚ ਕੋਟ ਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੁਆਰੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਵਸੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਵਸੂ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹُنਰਾਂ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼੍ਰਵ, ਸਤ੍ਯ, ਕਾਲ, ਕਾਮ, ਧੁਨੀ, ਕੁਰੁਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਵਾਨ ਅਤੇ ਰੋਚਮਾਨ। ਇਹ ਦਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ, ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨਵ, ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਕਲਪ, ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸੰਤਾਨ ਹੋਈ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਰੌਦ੍ਰ, ਸਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡ੍ਯਵਾਸਵ, ਆਪ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਛਾਂਵ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਾ, ਅਹਿਬੁਧਨ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗਨੇਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪਾਡਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਉਗਣ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ: ਦੱਖਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰਦਗਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ। ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯਾ ਨਾਗ ਰਸਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਸ਼੍ਯ, ਆਸ਼੍ਲੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁ ਐਰਾਵਤ ਰਸਤਾ ਹਨ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਹਨ। ਦੋ ਫਾਲਗੁਨੀ (ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ) ਅਤੇ ਮਘਾ ਅਰ੍ਯਮਾਨ ਰਸਤਾ ਹਨ; ਹਸਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਤੀ ਗਉ ਰਸਤਾ ਹਨ। ਜ੍ਯੈਸ਼੍ਠਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਜਾਰਦਗਵ ਰਸਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਮੱਧਮ ਰਸਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਅਤੇ ਦੋ ਆ਷ਾੜ੍ਹ ਅਜਾ ਰਸਤਾ ਹਨ; ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਨਿਸ਼੍ਠਾ, ਗਾਰਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ ਵੀ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੀ, ਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਸਤਾਈ (੨੭) ਕੁੜੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬੜੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਅਣਮਾਪੀ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰੀਆਂ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਾਨੂ, ਕਾਲਾ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮ੍ਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ, ਕਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਮੁਨੀ। ਚਰਿਸ਼ਨਵ ਅਤੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਆਂਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੈਕੁੰਠਾ ਨਾਮਕ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਦ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ, ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿਤੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਣੀਏ; ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਦਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਣਗੇ।" ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਆਂਤਰ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ (ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ) ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁਆਂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਲਈ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਯਾ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਮਨੁਆਂਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤੇ ਗਏ। ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁਆਂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ, ਉੱਤਮ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਾ, ਤਾਮਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਚਰਿਸ਼ਨਵ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠਾ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਧ੍ਯਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਅਰ੍ਯਮਾਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਾਰੁਣ, ਅੰਸ਼, ਭਾਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਰਜਨ੍ਯ—ਇਹ ਦਸੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।