ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਹੋਏ, ਉਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣੋ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਕਸ਼ੁ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਸੁਣਨਾ), ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ), ਸਪਰਸ਼ (ਸਪਰਸ਼), ਬੁੱਧੀ (ਵਿਚਾਰ) ਅਤੇ ਮਨ (ਮਨ) ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਸੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸੁ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ—ਧਾਰਾ, ਧ੍ਰੁਵਾ, ਸੋਮਾ, ਆਪਾ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੁ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣ ਅਤੇ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਾਹਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਵਰਚਾ ਅਤੇ ਬੁਧ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਾਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਕਲਿਲਾ ਹਨ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਵੀ ਹਨ। ਸਕੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ; ਕੁਮਾਰ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ 'ਚ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ—ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਨੈਗਮੇਯਾ—ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵਾ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਅਵਿਜ਼੍ਯਾਤਗਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵਾ। ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਿ ਦੇਵਲਾ ਹੈ; ਦੇਵਲਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਕਸ਼ਮਾਵਤ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਬੁਧੀਮਾਨ। ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਭੈਣ ਇੱਕ ਉੱਤਮ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਯਤਿ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਟੈਚਮੈਂਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਵਸੁਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ, ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਸਭ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਰਚੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ, ਦਸ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ—ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼੍ਰਵ, ਸਤਯ, ਕਾਲ, ਕਾਮ, ਧੁਨੀ, ਕੁਰੁਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਵਾਨ ਅਤੇ ਰੋਚਮਾਨਾ—ਇਹ ਦਸ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਭਾਨਵ ਹਨ, ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ, ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਜੰਮੀ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਕਲਪ ਜੰਮਿਆ; ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਹਨ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜੰਮਿਆ; ਇਹ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਦਾ-ਚਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ; ਸਭ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿਥੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਲਈ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੌਦ੍ਰ, ਸਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡਯਵਾਸਵ, ਆਪਯ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਇਹ ਹਨ ਨਾਮ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਐਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰਯਮਨ ਦੀ ਹਿੱਸਾ—ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਿਨ ਦੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਪਟੀ ਨਾਲ ਘੜੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਾ, ਅਹਿਬੁਧਨਿਆ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗਨਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਸੌਮਿਆ, ਆਦਿਤਿਆ, ਬਾਰਹਸਪਤਿਆ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵਿਆ—ਇਹ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ; ਨਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪਾਡਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਉਗਣ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ: ਦੱਖਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਸਥਿਤੀ ਜਾਰਦਗਵਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਐਰਾਵਤ, ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਸੱਚੀ ਉਲੈਖ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਤੇ ਯਾਮਿਆ ਨਾਗ ਮਾਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਸ਼ਯ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਸੁ ਐਰਾਵਤ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ, ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਹਨ। ਦੋ ਫਾਲਗੁਨੀ (ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ) ਅਤੇ ਮਘਾ ਆਰਯਮਨ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਹਸਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਗੋ ਮਾਰਗ ਹਨ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਜਾਰਦਗਵਾ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ, ਮੱਧ ਰਾਹ ਹਨ। ਮੂਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਆਸ਼ਾਢਾ ਅਜਾ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਸ਼ਰਵਣਾ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਗਾਰਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ ਵੀ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰੀ, ਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਦੇ ਮਾਰਗ ਹਨ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਸਤਾਈ (27) ਕੁਆਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਇਹ ਸਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਕੁਆਰੀਆਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰੀਆਂ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਰੀਆਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀਆਂ। ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ, ਕਾਲਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮਰਾ, ਕਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ, ਕਦਰੂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ—ਇਹ ਉਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਚਰਿਸ਼ਨਵ ਅਤੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਵੈਕੁੰਠਾ ਨਾਮਕ, ਜੰਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਰਚਨਾ, ਨਾਮ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਸਦਾ-ਚਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਉਲੈਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।