ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵਾਂ—ਵਿਜ਼ਨਾਤਾ, ਵਿਜ਼ਨਾਤ, ਮਨੋ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ—ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਜਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਯਾ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਮ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਤ੍ਯਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਰੀ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਗਏ, ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠਾ ਬਣੇ, ਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤੇ ਕਹਾਏ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਅਮਰ ਸਾਧਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਬਚੇ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਧਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲੀਏ; ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬਾਰਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਮੁੜ ਜਨਮੇ; ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਇੰਦ੍ਰ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਹਰੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤੇ ਸਨ—ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ, ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਧਿਆ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹਨ: ਮਨੋ, ਅਨੁਮੰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਰ, ਅਤੇ ਯਾਨ। ਫਿਰ, ਚਿੱਤੀ, ਹਯ, ਨਯ, ਹੰਸ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭਵ, ਅਤੇ ਵਿਭੂ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧਿਆ ਜਨਮੇ। ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਸਨ; ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਸੁਣੋ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ; ਫਿਰ ਚਕਸ਼ੁ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਸੁਣਨ), ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਸ), ਸਪਰਸ਼ (ਸਪਰਸ਼), ਬੁੱਧੀ (ਅਕਲ), ਅਤੇ ਮਨ (ਮਨ)। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਨਾਂਅ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਾਸੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸੂ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਿਆ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਨ: ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮਾ, ਆਪਾ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਾਸੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੂਤਹਵ੍ਯਵਾਹਾ ਵੀ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਵਰਚਾ ਅਤੇ ਬੁਧਾ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਾਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਕਲਿਲਾ ਹਨ; ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਲਲੇਖੇ ਹਨ। ਆਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਵੀ ਹਨ। ਸਕੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਕੁਮਾਰਾ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰੇਡਿਆਂ ਦੇ ਝੂੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ: ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਅਤੇ ਨੈਗਮੇਯਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵਾ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਨ: ਅਵਿਜ਼ਨਾਤਗਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵਾ। ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲ ਹੈ; ਦੇਵਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਤ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ਿਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਇਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਨੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਵਾਸੂ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਹُنਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਹُنਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਦਸ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ: ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼੍ਰਵ, ਸਤ੍ਯ, ਕਾਲ, ਕਾਮ, ਧੁਨੀ, ਕੁਰੁਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਵਾਨ, ਅਤੇ ਰੋਚਮਾਨਾ—ਇਹ ਦਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨਵ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਜਨਮਿਆ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੰਕਲਪ ਜਨਮਿਆ; ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਪਤਨੀ ਤੋਂ, ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜਨਮਿਆ; ਇਹ ਸਿਰਜਣਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਰਮ ਦੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵੀ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੌਦ੍ਰ, ਸਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡ੍ਯਵਾਸਵ, ਆਪ੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ—ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਯ, ਇੰਦਰ, ਇੰਦ੍ਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਾਰੁਣ, ਅਤੇ ਅਰਯਮਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ—ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਾ, ਅਹਿਬੁਧਨ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗ੍ਨੇਯ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਬਾਰਹਸ੍ਪਤ੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ—ਇਹ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨਲਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਡਿਕਾਵਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਲ ਅਤੇ ਉਗਣ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ: ਦੱਖਣੀ, ਉੱਤਰੀ, ਅਤੇ ਮੱਧ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵਾਸੂਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਾਲ-ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।