ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਿਆਸ਼ਵ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਰਸ਼ਿ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਅਣਅਨੁਭਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਵੰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਓਗੇ? ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਚਾਹੇ ਘੱਟ ਬਣਾਓ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਿਆਸ਼ਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਜਦ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰਿਨੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਬਲਾਸ਼ਵ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਲਾਸ਼ਵ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਠੀਕ ਆਖਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਰਚਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜਦ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇ। ਜਦ ਸ਼ਬਲਾਸ਼ਵ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾ ਅਤੇ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ!” ਜਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਵੈਰਿਨੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ: ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਸੁਰ ਯਾਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੁ, ਅਤੇ ਮਰੁਤਵਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ—ਇਹ ਦਸ ਧੀਆਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚੰਦਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਯਾ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ embodied ਮੰਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼, ਪੌਰਨਮਾਸਾ, ਬ੍ਰਿਹਦਯਾ, ਰਥੰਤਰਾ, ਚਿੱਤੀ, ਵਿਚਿੱਤੀ, ਆਕੂਤੀ, ਅਤੇ ਕੂਤੀ, ਵਿਜ਼ਨਾਤਾ, ਵਿਜ਼ਨਾਤ, ਮਨੋ ਅਤੇ ਯਜ੍ਯ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਇਹ ਜਯਾ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਗਏ; ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਕਹਾਏ, ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆ। ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰਿ, ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ, ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅਮਰ ਸਾਧਿਆ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਨੁ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਈਏ; ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਥੇ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਮੁੜ ਜਨਮੇ; ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਇੰਦਰ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਹਰਿ—ਇਹ ਦੋ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਸਨ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਜੋ ਸਾਧਿਆ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਮਨੋ, ਅਨੁਮੰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਰ, ਅਤੇ ਯਾਨਾ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ। ਚਿੱਤੀ, ਹਯਾ, ਨਯਾ, ਹੰਸਾ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭਵ, ਅਤੇ ਵਿਭੂ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧਿਆ ਜਨਮੇ। ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ; ਹੁਣ ਤੁਸ਼ਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਖਸ਼ੁ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਸ਼੍ਰੋਤਰ (ਸੁਣਨ), ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ), ਸਪਰਸ਼ (ਸਪਰਸ਼), ਬੁੱਧੀ (ਅਕਲ), ਅਤੇ ਮਨ (ਮਨ)। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਸੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਿਆ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਨ: ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮਾ, ਆਪਾ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੁ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਡਰਵਿਨ ਅਤੇ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਾਹ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਵਰਚਾ ਅਤੇ ਬੁਧ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਧਾਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਕਲੀਲਾ ਹਨ; ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਹਨ। ਸਕੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਦੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਕੁਮਾਰ, ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਰਮਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਅਤੇ ਨੈਗਮੇਯਾ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਸ਼ਿਵਾ, ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵਾ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਅਵਿਜ਼ਨਾਤਗਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵਾ। ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲਾ ਹੈ; ਦੇਵਲਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਖ਼ਮਾਵਤ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।