ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਨੇ ਖ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਐਲਾ, ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਵੀ। ਐਲਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ, ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੌ ਪਰਿਵਾਰ ਐਸੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਭੋਜਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੋਹਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀ ਜਾਤਿ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ: ਸੌ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧਿਆ, ਸੌ ਨਾਗ ਅਤੇ ਸੌ ਘੋੜੇ। ਇੱਥੇ ਸੌ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਅੱਸੀ ਜਨਮੇਜਯ, ਸੌ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ, ਸੌ ਸ਼ੀਰਿਨ ਅਤੇ ਸੌ ਵੀਰਿਨ ਵੀ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਸੌ ਪੁਰੋਮ, ਸ਼੍ਵੇਤਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਸ਼; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਤਬਿੰਦਵ ਰਾਜੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਬੜੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਣੀ ਜਾਵੇ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਅਠਾਈਂ ਯੁਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਯੁਗ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਅਜੇ ਚਾਲੀ ਹੋਰ ਯੁਗ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਯੁਗ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਪਚੀਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਖਿਆਤਿ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸੁਵਰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਛਿਤ ਅਤੇ ਦੁਲਭ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਜਦੋਂ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਪੂਰਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਥਲੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਪੁਛਣ ਲੱਗੇ: ਤੁਸੀਂ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਲਯਾ (ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਟਣ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰਕ ਪੱਖਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਇਸ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਯਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣੋ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਯਾ ਬਾਰੇ ਵੀ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਜੋ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ, ਉਹ ਹਨ: ਕੌਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਭਾਰਗਵ, ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕ੍ਰਿਪ (ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ), ਆਤਰੇਯ ਤੇ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਕਾਸ਼੍ਯਪ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਣੀ, ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਵਤਥਾਮਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਤਪਸ, ਅਮਿਤਾਭਾਸ, ਅਤੇ ਸੁਖਾਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਗਰੁੱਪ ਹਨ; ਹਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀਸ-ਵੀਸ ਦੇਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਰਿਤ, ਤਪਸ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਦਿਉਤੀ, ਜੋਤਿਸ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਭਾਸਕ੍ਰਿਤ, ਧਰਮ, ਤੇਜਸ, ਰਸ਼ਮੀ, ਰਿਤੁ, ਵਿਰਾਟ, ਅਰਚਿਸ਼ਮਾਨ, ਦਿਉਤਨ, ਭਾਨੁ, ਯਸ਼, ਕੀਰਤੀ, ਬੁਧ, ਧ੍ਰਿਤਿ—ਇਹ ਵੀਹ ਸੁਤਪਸ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰਭੂ, ਵਿਭੂ, ਵਿਭਾਸਾ, ਜੇਤਾ, ਹੰਤਾ, ਅਰਿਹਾ, ਰਿਤੁ, ਸੁਮਤੀ, ਪ੍ਰਮਤੀ, ਦੀਪਤੀ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ, ਮੁਨੀ, ਨਯ, ਜੇਸ਼ਠ, ਸਮ, ਸਤਯ, ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ—ਇਹ ਵੀਹ ਅਮਿਤਾਭਾ ਹਨ। ਦਮ, ਦਾਤਾ, ਵਿਦਾ, ਸੋਮਾ, ਵਿੱਤਵਿਦ, ਯਮ, ਨਿਧਿ, ਹੋਮ, ਹਵਯ, ਹੁਤ, ਦਾਨ, ਦੇਯ, ਦਾਤਾ, ਤਪਸ, ਸ਼ਮ, ਧ੍ਰੁਵ, ਥਾਨ, ਵਿਧਾਨ, ਨਿਯਮ—ਇਹ ਵੀਹ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰਾ ਬਲੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ, ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ। ਚਰਿਸ਼ਣੁ, ਆਜ੍ਯ, ਵਿ਷ਣੁ, ਵਾਕ, ਸੁਮਤੀ—ਇਹ ਮਨੂ ਸਾਵਰਣਿ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਰ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੋਰ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਯੁਗਾਂ, ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।