ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਸਤਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਅਜਮੀਢ, ਦੁਵਿਮੀਢ ਅਤੇ ਪੁਰੁਮੀਢ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਬੜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਅਜਮੀਢ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਭਾ ਸਨ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਹੋਏ। ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ। ਅਜਮੀਢ ਨੇ ਕੇਸਿਨੀ ਤੋਂ ਕਾਂਠਾ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਠਾ ਤੋਂ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਾਂਠਾਯਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣੇ। ਧੂਮਿਨੀ ਤੋਂ ਅਜਮੀਢ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਦਵਸੁ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਹਦਵਸੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕਰਮਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਤੋਂ ਸੇਨਜਿਤ। ਸੇਨਜਿਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਰੁਚਿਰਾਸ਼ਵ, ਕਾਵ੍ਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਤਸ, ਜੋ ਅਵੰਤਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਚਿਰਾਸ਼ਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾ ਪ੍ਰਿਥੁਸ਼ੇਨ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਿਥੁਸ਼ੇਨ ਤੋਂ ਪਰਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਾ ਤੋਂ ਨਿਪਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਪਾ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਨਿਪਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਹਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕੀਰਤਿਵਰਧਨ ਸੀ। ਕੰਪਿਲਯਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਸਮਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪਰਾ, ਸਤਵਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ। ਪਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਬ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਬ੍ਰਜਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾ ਅਨੂਹਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਵਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਅਨੂਹਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੋਗਸੁਨੁ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੈਨ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕੁਝ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੈਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਦਕਸੈਨ ਸੀ। ਉਦਕਸੈਨ ਤੋਂ ਭਲਾਟਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਲਾਟਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇਜਯ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਗ੍ਰਾਯੁਧ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਗ੍ਰਾਯੁਧ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਕਿਹੜੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ? ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੁਵਿਮੀਢ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਵੀਨਰ ਸਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਨੇਮੀ ਸੀ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਨੇਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਵਰਮਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਸੁਵਰਮਾ ਤੋਂ ਸਰਵਭੌਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੌਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਮਹਤਪੌਰਵ ਤੋਂ ਰੁਕਮਰਥ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਰੁਕਮਰਥ ਤੋਂ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਮਤੀ। ਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਨੇਕ ਤੇ ਨਿਮਰ ਰਾਜਾ ਸਨਤੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਤਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਉਥੁਮ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਚੋਵੀ ਬਾਂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਮਨ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ। ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਗ੍ਰਾਯੁਧ ਵੀਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪૃਸ਼ਤ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਗ੍ਰਾਯੁਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਸ਼ੇਮ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਸ਼ੇਮ ਤੋਂ ਵੀਰ ਸੁਵੀਰ ਹੋਇਆ, ਸੁਵੀਰ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਪੰਜਯ, ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਪੰਜਯ ਤੋਂ ਵੀਰਰਥ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਮੀਢ ਅਤੇ ਨੀਲਿਨੀ ਤੋਂ ਨੀਲ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੁਜਾਨੁ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਜਾਨੁ ਤੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਰਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕਈ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ—ਮੁਦਗਲ, ਸ੍ਰਿਞਜਯ, ਬ੍ਰਿਹਦਿਸ਼ੁ ਰਾਜਾ, ਸੂਰਵੀਰ ਯਵੀਯਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕੰਪਿਲਯਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਮੁਦਗਲ ਤੋਂ ਮੌਦਗਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਜਾਤੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਕਾਂਠਾ ਗੋਤ ਦੇ ਮੁਦਗਲ ਹਨ। ਮੁਦਗਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਬੜੀ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇੰਦਰਸੇਨਾ ਤੋਂ ਬਧ੍ਯਸ਼ਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਬਧ੍ਯਸ਼ਵ ਤੋਂ ਜੁੜਵਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦਿਵੋਦਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਹਲਿਆ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਰਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਤੀਰ-ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਵੀਰਜ ਇੱਕ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਮਕ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੌਤਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਤਥ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੌਤਮ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੇ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਮਿਤਰਯੂ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਮਿਤਰੇਯ ਤੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।