ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਸਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਮ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਿਗੁ ਤੋਂ ਭਰਿਗੁਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ—ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜਣੇ ਤੇ ਕਾਵਯ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਿਗੁ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨ, ਭਾਵਨ, ਕ੍ਰਤੁ, ਸ਼੍ਰਵਾ, ਮੂੜ੍ਹਾ, ਵਿਆਸ਼ਯ, ਵਿਆਸ਼ਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਸਵ, ਅਤੇ ਅਜਾ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਭਰਿਗੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੋਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਣਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੀ। ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਚਯਵਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਚਯਵਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਤੋਂ, ਚਯਵਨ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਅਧਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਸੁਕੰਯਾ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ: ਆਤਮਵਾਨ ਅਤੇ ਦਧੀਚ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਧੀਚ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤੋਂ ਸਾਰਸਵਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਆਤਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੁਚੀ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਹੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਚ ਕੁਲਵਤੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਆਤਮਵਾਨ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਊਰਵਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਘ ਵਿੱਖੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਔਰਵਾ ਦੀ ਚਮਕ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਰੀਚੀਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਵੰਸ਼ ਚਲਿਆ। ਅੱਗ ਦੇ ਵਿ਷ਣੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨਿ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਮਦਗਨਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਣੁਕਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਣਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਔਰਵਾ ਤੋਂ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਮਦਗਨਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰਗਵ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ: ਵਤ੍ਸ, ਵਿਸ਼੍ਵ, ਅਸ਼ਵਿਸੇਣ, ਪਾਂਡ, ਪਥ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਂਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਆਂਗੀਰਸ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਧੀ ਸੁਰੂਪਾ, ਕਾਰਦਮੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਾਟ ਦੀ ਧੀ, ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੀ ਧੀ ਪਥ੍ਯਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਂਗੀਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਂਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੁਰੂਪਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸ੍ਵਰਾਟ ਤੋਂ ਗੌਤਮ, ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ਼ਿਜ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਥ੍ਯਾ ਤੋਂ ਧਿਸ਼ਣੁ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਸੰਵਰਤ, ਵਿਕਿੱਤ ਅਤੇ ਆਯੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉਤਥ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਿਜ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਥ ਹੋਏ। ਧਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧਨ੍ਵਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ, ਅਤੇ ਸੁਧਨ੍ਵਨ ਤੋਂ ਰਥਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਦਵਾਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੰਵਰਤ, ਆਂਗੀਰਸ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਂਗੀਰਸਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇਵ ਆਂਗੀਰਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਂਗੀਰਸ ਦੇ ਸੁਰੂਪਾ ਤੋਂ ਜਣੇ ਪੁੱਤਰ ਔਰਸ ਆਂਗੀਰਸ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਔਦਾਰਯ, ਆਯੁ, ਧਨੁਰ, ਦਕ੍ਸ਼, ਦਰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਹਵਿਸ਼ਣੁ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਆਯੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਤਥ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ਼ਿਜ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭਾਰਦਵਾਜ, ਸ਼ਾਂਕ੍ਰਿਤਿਕ, ਗਾਰਗ੍ਯ-ਕਾਣਵ ਅਤੇ ਅਥੀਤਾਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮੁਦਗਲ, ਵਿ਷ਣੁਵ੍ਰਿਧ, ਹਰਿਤ, ਵਾਯਵ, ਭਾਕ੍ਸ਼, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਆਰਸ਼ਭ ਅਤੇ ਕਿੰਭਯ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਆਂਗੀਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਆਂਗੀਰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਉਥੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਸੀ, ਨੇ ਵਧੌਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਸ਼੍ਯਪ, ਜੋ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਾ (ਮਦਿਰਾ) ਪੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਸ਼੍ਯਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਸ਼ਚੇਕਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਹੈ, ਕਸ਼੍ਯਾ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਮਦਿਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਕਸ਼੍ਯਾ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਕੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ, ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਾਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਸ੍ਵੈਭਾਵਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ, ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਖੁਦ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜਦ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ: ਜੇੜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚੋਂ, ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਜਾਂ ਨਮੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਰਚੇ—ਜੋ ਰੂਪ, ਧਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲ ਜੀਵ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਿ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।