ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਸਮੇਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਭੈਬੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਇਸ ਝਗੜੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ, ਇੰਦਰ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਲ ਵਧੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੰਦਰ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੌੜ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।” ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਹੋਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੇ ਮਘਵਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗੀ। ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ।” ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੋਵੇਂ ਘਬਰਾ ਗਏ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਸ ਦੇ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ।” ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਇਰਾਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਚੱਕਰ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ—ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸੰਘਾਰ—ਦੇਖ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਮਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ।” ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਏਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਿਰ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਿਤ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜੀਉਂ।” ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਈ, ਦੇਵੀ ਫੇਰ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜੀਉਂ।” ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤੋਂ ਜਾਗਣ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਾਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ, “ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!” ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਅਚੰਭਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਚੈਨ ਨਾ ਪਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਵ੍ਯ (ਭ੍ਰਿਗੁ) ਤੋਂ ਡਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕਾਵ੍ਯ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਧੀਏ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼੍ਚਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ।” “ਤੂੰ ਜਾ, ਉਸਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਠੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਭੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਧੀ, ਜਯੰਤੀ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਕਾਵ੍ਯ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਜਯੰਤੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਮਸਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬੜੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਧੂਏਂ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਜਯੰਤੀ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਨਾਲ—” “ਤੇਰੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ—” “ਸਭ ਯਜ੍ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਦੁਜਜਨਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵਰ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ—” ਉਸਨੇ ਅਜੇਤਤਾ, ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਘਾਤ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਾਵ੍ਯ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿਚ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੁਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਥੋੜਾ ਝੁਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨੀਲ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ: “ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਠੰਡੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸੰਘਾਰ ਦੇ ਰਸਿਕ, ਵਿਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਪ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ। ਜਟਾਧਾਰੀ, ਖੜੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਘੋੜੇ, ਕਾਰਨ, ਸੁਧ, ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ, ਸੁੰਦਰ-ਆਕਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖੀ, ਦਾਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਹੀ ਧਨ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ, ਤਪਸਵੀ, ਛਾਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਛੋਟੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੈਨਾ-ਪਤੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਵੀ, ਬੁੱਢੇ ਰਾਜਾ, ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੂਰਜ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਤਪਸਵੀ, ਜਾਮ੍ਬਵ, ਸੁੰਦਰ-ਆਕਾਰ, ਚੰਗੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਜ਼ਾਰ-ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ-ਨਿਰਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਜ਼ਾਰ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸਰਜਣਹਾਰ, ਭਵ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਚਿੱਟੇ, ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤਲਵਾਰ-ਧਾਰੀ, ਕਵਚਧਾਰੀ, ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ, ਸੰਘਾਰਕ, ਤਾਮ੍ਰ-ਰੰਗੀ, ਭਿਆਨਕ, ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਰਮਵਾਰ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।