ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਪ—ਪਲ, ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਝਪਕ, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ, ਖੇਤ, ਵਾਧਾ, ਲਕੜਾਂ, ਆਕਾਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਧਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤਿੰਨ ਵਰਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤ੍ਰੈ-ਵਿਦਿਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਬਣੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਆਨੰਦ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਆਵਾਗਮਨ ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅੱਗ—all ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ—all ਇਹ ਨਾਮ ਉਸੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪਸਵੀ, ਪਰਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਆਦਿੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਘਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਲ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਸੰਤੁਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਲਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹਵਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ; ਰਸ ਤੋਂ ਲਹੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਮਾਸ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮਜ्जਾ, ਤੇ ਮਜ्जਾ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਰੂਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰੂਣ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਚੰਦਰਮਾਸ ਹੈ; ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਵਭਾਵੀ, ਤੇ ਰਜ (ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਰਕਤ) ਨੂੰ ਅੱਗ-ਸਵਭਾਵੀ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ; ਕਫ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਿਰਦੇ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾਭੀ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਦਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਸੋਮ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਇੰਝ ਭਰੂਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦਾਨ ਉੱਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪृथਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਤੇ ਅੱਗ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਥੇ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਤਮਾ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰੂਪ, ਤੇ ਰਸ ਦਾ ਵਹਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਨੈਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ? ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਓ; ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰੋ; ਇਹ ਅਚੰਭਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ ਜੋ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਉਪਜਾਵਾਂ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਜਾਵਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੱਤੱਤਰ ਜਨਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਥਾ; ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਉਹ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਲਿਆ? ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਥਾ ਹੋਈ—ਇਕ ਵਾਰੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਬਲੀ ਨੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ।