ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਜਿਸਦੇ ਨਾਭੀ-ਵਨ ਵਿਚੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਇਕ ਸੁਚੱਜਾ, ਅਦੂਸ਼ਿਤ ਕਮਲ ਉਗਿਆ। ਇਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾਮਯ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡੁੱਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ, ਸਦਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਅਜੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਪੁਰੁਹੂਤ (ਇੰਦ੍ਰ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਪਤਿ ਅੱਗ, ਅਨ੍ਵਾਹਾਰਯ ਯਜਨਾ, ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਸ਼੍ਰਵ ਨਾਮਕ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਹਵਨ-ਕੁੰਡ, ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਵਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਭੋਗ ਲਈ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨ ਵਿਚ ਯਜਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਦੇ ਖੰਭੇ, ਅੱਗ ਸਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਹਵਨ-ਕੁੰਡ, ਸੋਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਯਜਨ-ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ, ਸਮਿਆਂ, ਪਲ, ਨਜ਼ਰਾਂ, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿੱਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਜੀਵਨ, ਖੇਤ, ਵਾਧਾ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਬੁੱਧੀ, ਧਨ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਰਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤ੍ਰੈ-ਵਿਦਿਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—all ਉਸ ਵਲੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਰਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਆਵਾਗਮਨ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਦਾ ਅਭਾਵ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਦਿਸਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ—all ਉਸਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ; ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪਸਵੀ, ਪਰਮ-ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੰਹਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰੀ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁਲ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਮ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਤਪ, ਸੰਤੁਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੂਪ, ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਵਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ; ਰਸ ਰੂਪ ਰਕਤ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ ਉਪਜਿਆ। ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਤੇ ਮੱਜੇ ਤੋਂ ਬੀਜ (ਵੀਰਜ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਭ ਤਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਬੀਜ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਵਭਾਵੀ, ਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗ-ਸਵਭਾਵੀ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ; ਕਫ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਜ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਨਾਭੀ; ਦਿਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਸੋਮ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਨ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ। ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਤਮਾ ਹਵਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਹ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਹਾਉ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਨਜ਼ਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨਾਦਿ ਪੁਰਖ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼্ণੁ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ? ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ?