ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ, ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਤੱਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਇਆ? ਉਹ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ? ਉਹ, ਜੋ ਗੋ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਗਾਵਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਗੋ-ਪਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਉਹ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ-ਲਕੜਾਂ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ, ਵਿਦਿਆਤਮਕ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆਤਮਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੰਡ ਕੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਾ-ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਵਾ ਨਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸਮਵਰਤਕ ਬਣ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ-ਰੂਪ ਹਵਨ ਪੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਭੀ-ਵਨ ਤੋਂ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਭਰਿਆ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾਮਯਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ। ਗਰੁੜ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ, ਮਹਾ-ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ, ਸਦਾ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੈਟਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਬਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ, ਜੋ ਕੋਖ ਵਿਚ ਹੀ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਹਵਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁਰਹੁਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ, ਅਨਵਾਹਾਰਿਆ ਰਸਮ, ਆਹਵਨੀਆ ਅੱਗ, ਤੇ ਕੁਸ਼ਸ਼੍ਰਵ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਚਮਚਾ, ਅਵਭ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਯਜਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਭੋਗ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਯਜਨ-ਰਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ, ਯਜਨ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ-ਸਥੰਭ, ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ, ਚਮਚਾ, ਸੋਮਾ, ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ, ਯਜਨ-ਸਾਮਗਰੀਆਂ, ਤੇ ਯਜਨ-ਅੱਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ, ਯਜਨ-ਪੁਜਾਰੀ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਯਜਨ—ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ—ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ, ਜੋ ਹਰ ਯੁੱਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲ, ਛਣ-ਭਰ, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਚੰਦ੍ਰ-ਦਿਨ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੁ, ਖੇਤ, ਵਾਧਾ, ਚਿਨ੍ਹ, ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਬੁਧੀ, ਧਨ, ਬਹਾਦਰੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਗਿਆਨ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਤਿੰਨ ਮਾਇਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਲੋਕ, ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜਾਤ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਵ-ਜਾਵ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਮੰਦ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਸਤੇ ਦੀ ਅਣਹੋਣ; ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਰਖਿਆਕਾਰੀ। ਉਹ, ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨਿ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਤੇ ਅੱਗ। ਦੋ ਚਾਨਣ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ; ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ; ਆਦਿਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾ-ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ। ਉਹ, ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਵਿੱਤਰ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਮਾ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਣਿਆ। ਉਹ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਤਪਸਿਆ; ਸੰਤੁਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ। ਉਹ, ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪ, ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਕੜਾ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਵਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇ ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਅੱਗ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮਧੁਸੂਦਨ ਹੈ; ਰਸ ਰਕਤ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ; ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਦ, ਤੇ ਮੱਦ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਦਾ ਮੂਲ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਜਣਨ, ਰਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦੀ-ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਣਨ ਉਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਮੰਡਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੀਰਜ ਚੰਦੀ-ਸਵਭਾਵ, ਰਜ (ਮਹਾਵਾਰੀ ਦਾ ਰਕਤ) ਅੱਗ-ਸਵਭਾਵ। ਇਹ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ; ਕਫ-ਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀਰਜ, ਪਿੱਤ-ਵਰਗ ਵਿਚ ਰਕਤ। ਕਫ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਾਭੀ; ਦਿਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਅਨੰਤ ਰੂਪ, ਕਰਮ, ਤੇ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ, ਸਮੇਂ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਤੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।