ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅੰਗਦ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ—ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਵਗਾਹ, ਚਿਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਵਰ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਣ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਹੋਈ। ਤੁੰਬਾ, ਤੁੰਬਬਾਨ ਅਤੇ ਜਨਸਤੰਭ—ਇਹ ਦੋ ਉਪਾਂਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਜ੍ਰਰਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਵੇਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭੂਰੀਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਭੂਰੀ ਹੋਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਤਨੂਰ ਸੀ। ਸੁਤਨੂਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਜ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਸ਼੍ਵਸੂਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਚਾਰੂ ਹੋਇਆ। ਕਸ਼ਮਾ ਨੇ ਸੰਬਾ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਢਿਗੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਉਹ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕੁਲ ਹੋਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਆਕ ਆਦਿਕ ਵੀ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਏ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਧ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇੱਛਿਤ ਯਸ਼ ਮਿਲੇ। ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਸੰਬਾ ਅਤੇ ਅਨੀਰੁੱਧ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਇਕ ਹਨ। ਸਾਥੀ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਬੇਰ, ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਮਣਿਵਰ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਲਾਕੀ, ਬਦਰਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਨੰਦਿਨ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਹਨ, ਸ਼ਲੰਕਾਯਨ, ਆਦਿਦੇਵ ਅਤੇ ਜਿਸ਼ਨੁ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੀਤੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਥੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ? ਸੂਤ ਜੀ, ਉਹ ਅਮਰ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵਤਾ, ਕਿਹੜਾ ਪੁਣ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਏ? ਹਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਏ? ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌ-ਪਾਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੁ, ਪ੍ਰਭੂ, ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਬਣਾਇਆ—ਉਹ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਤਮਕ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆਤਮਕ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੰਡ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਵ ਨਾਮਕ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸਮਵਰਤਕ ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਜਲ-ਯਜ੍ਯ ਹਵਨ ਪੀ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਨਾਭੀ-ਵਨ ਤੋਂ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਲ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਦੇ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾਮਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਦੂਧ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਦਿਤਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ; ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਿਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰੁਹੂਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਰਹਪਤ੍ਯ ਅੱਗ, ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯ ਯਜ੍ਯ, ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਸ਼੍ਰਵ ਨਾਮਕ ਵੇਦੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਹਵਨ ਦੀ ਚਮਚ, ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ, ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਗ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਯ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਯ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਯੂਪ, ਸਮਿੱਧ, ਹਵਨ-ਚਮਚ, ਸੋਮਾ, ਪਾਵਕ, ਵੇਦੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ—ਸਭ ਬਣਾਈਆਂ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਯਜ੍ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜ੍ਯ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਗਟੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ।