ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹ్మਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ “ਅਤ੍ਰਿ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਲਹਾ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਵਾਸੁਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵਾਸੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਛੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ-ਪਿਤਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ “ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ” ਕਹਲਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪੂਰਵਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਸੱਤ ਗੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੂਲਸਤ੍ਯ, ਪੂਲਹ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੇਯਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਪੂਰਵਜ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ: ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯਮ, ਦੇਵਤਾ, ਰਾਜਾ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਯਮ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ: ਕਰਦਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਵਸ, ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ, ਕੁਮਾਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾ। ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਬਹੁਲਾਸ੍ਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਉਤਪਾਦਕ ਹਨ। ਵਾਲਖਿਲਯ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਸੋਚ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਸੁਤਕ ਦੀ ਭਸਮ ਤੋਂ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨੈਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵ-ਪਿਤਾ ਜਨਮੇ; ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਹੀਨੇ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ ਹਨ; ਸਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ—all harsh light is their father. ਜੋ ਉਤਪਾਦਕ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੀ ਸੋਨਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੰਆ ਪਸ਼ੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਆਲਾਵਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅੰਗਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੋਤੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਵਰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਚਾਰਯ, ਤੈਂਤੀਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਪਿਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋੜੇ ਬਣਾਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ—all devoted to Vedic mantras, endowed with the qualities of the lords of beings. ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੰਤ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਾਇਮਾਨ ਤੇ ਅਚਲ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀਚੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਯੱਗ ਵਿਚ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬਣੇ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉੱਚਾ ਸਤ੍ਯ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ।” ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਅਤੁੱਲ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਤਨੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁਲੋਮਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰੀ ਪੌਲੋਮੀ ਸੀ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੋਂ, ਪੌਲੋਮੀ ਨੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਕਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਉਸ਼ਨਾਸ ਵੀ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਪੁੱਤਰੀ, ਸੋਮ-ਪਾਨੀ, ਅੰਗੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਏ। ਅੰਗੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਤਵਸ਼੍ਤ੍ਰੀ, ਵਾਰੁਤ੍ਰੀ, ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਮਾਰਕ। ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਵਾਰੁਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ: ਰੰਜਨ, ਪૃਥੁ, ਅਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਿਹਦਗੀਰ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੂਜਕ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਭਗਤ ਸਨ। ਅਧਰਮਿਕ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਉਹ ਮਨੁ ਪਾਸੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਹੋਈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਨੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਜ੍ਯ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਏ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਯਜ੍ਯ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਸੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਸਾਲਾ-ਭੇੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਗ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰੁਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਯਜ੍ਯ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਬਣੀ। ਇਹੀ ਹੈ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।