ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਬਲਾਬਰ੍ਹੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਕਮਕਵਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ। ਰੁਕਮਕਵਚ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਵਚੀਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਨ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ (ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ) ਲਈ ਉਸਦੀ ਖੁਬ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰੁਕਮਕਵਚ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਰੁਕਮੇਸ਼ੁ, ਪૃਥੁਰੁਕਮ, ਜ੍ਯਾਮਘ, ਪਰਿਘਾ ਅਤੇ ਹਰੀ। ਰੁਕਮਕਵਚ ਨੇ ਪਰਿਘਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ੁ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪૃਥੁਰੁਕਮ ਨੇ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਜ੍ਯਾਮਘ ਨੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜ੍ਯਾਮਘ ਡਰਾਉਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼, ਰਥ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੇਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਋ਕ੍ਸ਼ਵੰਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜ੍ਯਾਮਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਭਿਆ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਮਿਲੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਡੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਹੈ।" ਸ਼ੈਭਿਆ ਨੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਠੀਕ ਹੈ, ਜਦ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ।" ਸ਼ੈਭਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ—ਵਿਦਰਭ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਦਰਭ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਕ੍ਰਥੁ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ—ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਮਪਾਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ। ਲੋਮਪਾਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਵਸਤੁਰਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਹ੍ਰਿਤਾ ਹੋਇਆ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੇਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਚਲੀ। ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਥੁ ਤੋਂ ਕੁੰਤੀ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਤੋਂ ਕੁੰਤੀ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਕੁੰਤੀ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਪੁਰੋਧ੍ਰਿਸ਼ਟ) ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਸੀ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ। ਉਸ ਤੋਂ ਦਸ਼ਰਹਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਦਸ਼ਰਹਾ ਤੋਂ ਵ੍ਯੋਮਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਮੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜੀਮੂਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੀਮਰਥ, ਤੇ ਭੀਮਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਥਾਵਰ ਸੀ। ਰਥਾਵਰ ਸਦਾ ਦਾਨੀ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਨਵਰਥਾ, ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥਾ, ਫਿਰ ਏਕਾਦਸ਼ਰਥਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਫਿਰ ਕਰੰਭਕ (ਧਨੁਰਧਾਰੀ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਰਤ ਹੋਏ। ਦੇਵਰਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਵਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਨਾ—ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਨਾ ਤੋਂ ਮਧੁ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਸੀ। ਮਧੁ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਚਲੀ। ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰੁਵਸ਼ਾ ਵੀ ਹੋਏ। ਪੁਰੁਵਸਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਪੁਰੁਦਵਾਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭਦ੍ਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਐਕਸ਼ਾਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਵ ਹੋਇਆ। ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਤ੍ਵਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਧਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ੍ਯਾਮਘ ਦੀ ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਭਜਿਨਾ, ਭਜਮਾਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਕ, ਸਹਾਬੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਯਦੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨਾ ਸੁਣੋ। ਭਜਮਾਨਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਿਞਜਯਾ ਤੋਂ ਬਾਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਾਹ੍ਯਕਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰਿਞਜਯਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹ੍ਯਕਾ ਨੇ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣ-ਵਿਵਾਹਿਤ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਨਿਮੀ, ਪਣਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਯਸ਼੍ਰਿਞਜਯਾ, ਅਯੁਤਾਯੁਤ, ਸਾਹਸ੍ਰ, ਸ਼ਤਜਿੱਦ ਅਤੇ ਵਾਮਕਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਯਭਗਿਨੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਵਰਣਾ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਨਦੀ ਸਾਧੂ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਨਾ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਲਈ, "ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਂਗੀ।" ਉਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੁਆਰੀ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਤੇ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਨਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੇੜੇ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਭ੍ਰੁ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਤੇ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਪੈਂਸਠ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਈ। ਉਹ ਯਜਮਾਨ, ਦਾਨੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸੀ।