ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਯਜੁਰਵੇਦ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਓਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਸੁਕਤਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਥਾਂ, ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਸਮਵੇਦ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਵੇਦ, ਜੋ ਤੀਬਰ ਕਰਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਅਥਰਵਾਂਗੀਰਸ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ, ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਭੇਦ, ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰ, ਸ੍ਤੋਭ ਅੱਖਰ, ਵਿਅਾਕਰਣ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਵਿਭਾਗ, ਵਸ਼ਟਕਾਰਾ (ਯਜਨ-ਆਵਾਜ਼) ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵੀ ਇਲਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਦੈਵੀ ਕੁਆਰੀਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਚਮਚ ਤੇ ਸੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬੀਜ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਲੈ ਕੇ ਘਿਉ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਜਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੀਜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵੀ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈਂ"। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸੋ ਇਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।" ਸਵਯੰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵਰੁਣਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜਾ ਬੀਜ ਅੰਗਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਜਨਮੇ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਬੀਜ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਅਗਨਿਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਛੇ ਵਾਰੀ ਬੀਜ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਜਨਮੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਰੀਚਿ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕ੍ਰਤੁ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਹਾਂ", ਅਤਿ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪੂਲਸਤ੍ਯਾ ਤੀਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਐਸਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਲਹਾ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਵਸੁਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਸੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਛੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰੀ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਪੂਰਵਜ, ਜੋ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਸੱਤ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਪੌਲਹ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੂਰਵਜ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਪਿਆਰੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਕਰਦਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਵਸ, ਬਹੁਪੁੱਤਰ, ਕੁਮਾਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾ। ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮੀ, ਬਹੁਲਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ, ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਸੋਚ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਹਨ। ਰਾਖ, ਜੋ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚੋਂ ਵੈਖਾਨਸ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਹੀਨੇ ਤੀਬਰ ਹਨ, ਪੱਖ (ਪੰਦਰਵਾਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ ਹਨ; ਸਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਜੋ ਤੀਬਰ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ, ਮਨ-ਜਗਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਤੀਹ ਤੇ ਤਿੰਨ (33) ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨਗੇ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪਤੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਛਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।