ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸੂਤ ਜੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਆਦਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਸੰਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ? ਇਹ ਸਭ ਭਾਵਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ‘ਏਕ-ਜਾਤੀ’ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਗ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ, ਇਥੋਂ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਭਾਵਾ ਨੇ ਸੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਗ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਗ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਯਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਮਨ ਗੀਤ ਤੇ ਯਜੁਰਵੈਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਭਰਿਆ। ਯਜੁਰਵੇਦ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਵਨ, ਸੂਕਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ। ਸਾਮਵੇਦ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਅਗੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਕਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਤੇ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ, ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਤੇ ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਉਚਾਰਣ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰ, ਸਟੋਭ ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ, ਵਸ਼ਟਕਾਰਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਚਮਕਦੀ ਦੇਵੀ ਇਲਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਵੀ ਕੁੜੀਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਯਗ ਕਰਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਜਿੰਦ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੀਰਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਚਮਚ ਤੇ ਕਰਛੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਹਵਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਯਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਉਰਜਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਅੱਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੀਰਯ ਲੈ ਕੇ ਘਿਉ ਦੀ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵੀਰਯ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਭਰੇ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀਰਯ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਤੋਂ ਕਵੀ ਉੱਭਰਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਪਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈਂ,” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।” ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਵਰਨ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜਾ ਵੀਰਯ ਅੰਗਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਗ ਜੁੜੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀਰਯ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ।” ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਛੇ ਵਾਰ ਵੀਰਯ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਭਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਰੀਚੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਿਆ; ਉਸ ਯਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਤੁ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। “ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਤ੍ਰਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਲਸਤਿਆ ਤਿੱਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਹਾ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਸੁਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਵਸੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ; ਇਉਂ ਇਹ ਛੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਸੱਤ ਗੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੌਲਸਤਿਆ, ਪੌਲਹ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ—ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਭ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਦਭੁਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਕਰਦਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਵਸ, ਬਹੁਪੁਤਰ, ਕੁਮਾਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾ—ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ। ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਬਹੁਲਸਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।