ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਤੱਤਰ ਇੱਕੱਤਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਵੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਨੁ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਫਿਰ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਜੋ ਕਿ ਦੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਰਜਾਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਸੂਤ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ: "ਹੇ ਮਹਾਨਵਰ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੇ ਗਏ?" ਸੂਤ ਜੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ: "ਸਵਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸੱਤ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸੂਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਵ (ਮਹਾਦੇਵ) ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ: "ਅਸੀਂ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਸਵਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਸੱਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਰਨ ਨੇ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਮਰੀਚਿ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਦੇ ਸਾਥ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਰਿਗਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਯਜੁਰਵੇਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਅਤੇ ਓਮ ਦੀ ਧੁਨ ਸੀ, ਯਜਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸਾਮਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਵੇਦ, ਜੋ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਛੰਦ, ਸੁਰ, ਸਤੋਭ ਸ਼ਬਦ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਯਮ-ਨਿਯਮ—all ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਲਾ ਦੇਵੀ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਦਿਵਿ ਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਚਮਚ ਤੇ ਕਰਛੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਰਜਾ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸਤੱਵ ਅਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਉਰਜਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਘਿਉ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਲੌ ਤੋਂ ਕਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਹਿਰਨ੍ਯਗਰਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੌ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈਂ," ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।" ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਰਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵਰਨ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜਾ ਬੀਜ ਅੰਗਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ; ਉਥੋਂ ਅੰਗ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਗਿਰਸ ਜਨਮੇ। ਅੱਗ ਨੇ ਉਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੀਜ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਿਰਸ ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਛੇ ਵਾਰੀ ਬੀਜ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰੀਚੀ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਤੁ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਗਈ।