ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਣਕਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੌਣਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਰਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੌਣਕਾ ਅਤੇ ਆਰਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ਾ (ਕਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਦੀਰਘਤਪਾਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੀਰਘਤਪਾਸ਼, ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਉਪਲੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਜੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਜਾਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ', ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਜਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਅਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਥਾਂ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਯਜਨ ਦਾ ਵੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈਆਂ ਹੋਮ-ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ, ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਇੱਥੇ ਸਮਾਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਮਗਰੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।" "ਤੂੰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਤਰਾਂ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣਗੇ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਸਥਾਪਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਆਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਬੂਟ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਦੂਜਾ ਦੁਆਪਰ ਆਇਆ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੌਨਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਤਪस्या ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀਰਘਤਪਾਸ਼ ਨੇ ਵੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਜਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਧਨਵੰਤਰੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇ।" ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਧੀ ਸਮੇਤ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕੇਤੁਮਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭੀਮਰਥ ਰਾਜਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਭੀਮਰਥ ਤੋਂ ਦਿਵੋਦਾਸ, ਜੋ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਦੈਤ, ਕ੍ਸ਼ੇਣਕਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੰਨ ਰਹੇ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਦਿਵੋਦਾਸ ਨੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵਸਾ ਲਈ। ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ? ਉਹ ਧਰਮੀ ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪਿਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਗਰੀ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉਸ ਫੁੱਲਦੀ-ਫਲਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਦੇਵ ਇਸ ਕਾਰਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਮੇਨਾ (ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਮਾਂ) ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇਥੇ ਪੂਰਾ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੇ ਨਾਰੀ-ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਪਰ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੇਵੀ ਨੇ, ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਲੈ ਚਲੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲਈ ਥਾਂ ਵੇਖੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦਿਵੋਦਾਸ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਨਿਕੁੰਭ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਕਨਾ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਥਾਂ ਚੁਣ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਮੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।" ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਉਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ। ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਣਪਤੀ ਉਥੇ ਸਦਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਬਣਕੇ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨਾ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।