ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰੋਰਵਾ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਓਸ਼ਰੁਮਾ ਅਤੇ ਸੈਧਵਾਯਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਟਕਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਜਹਨੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼, ਕਿਹੜੀ ਧਰਮ ਪਰਾਪਤੀ, ਕਿਹੜੀ ਤਪस्या ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ, ਕਿਹੜਾ ਉਤਪੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ? ਮੈਂ ਇਹ ਅੰਤਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਤਪस्या ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੈਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰਤਾ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਅਫਲਤੂ ਹੈ। ਅਧਰਮੀ, ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।” “ਜੋ ਦਾਨ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਕਮਾਇਆ ਪੈਸਾ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਪੈਸਾ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।” “ਚੰਗੀ ਤਪस्या ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤਪस्या ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤਪस्या ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਤਪਸੀ ਰਾਜੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ: ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਮਾਂਧਾਤ੍ਰ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਪੀ, ਪੁਰੁਕੁਤਸਾ, ਸਤਿਆ, ਅਨ੍ਰਹਵਾ, ਰਥੂ, ਆਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਅਮੀਢਾ, ਭਾਗਾ, ਅਨਯਸਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾ, ਸ਼ਿਜਯਾ, ਰਥੀਤਰਾ, ਰੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਵ੍ਰਿੱਧਾ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਹੋਰ ਰਾਜੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਤਪस्या ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਯੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।” ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੁਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਪੁਤਰਧਰਮਾ; ਧਰਮਵ੍ਰਿੱਧਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਤਹੋਤ੍ਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੁਤਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਕਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਲਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ।” “ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੌਨਕਾ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮੇ। ਸ਼ਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ੌਨਕਾ, ਆਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਕਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਦੀਰਘਤਪਾਸ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।” “ਦੀਰਘਤਪਾਸ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੀਰਘਤਪਾਸ ਤੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਪੋ-ਜਲਾਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਨਮਿਆ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਸੂਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਣੋ, ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਇਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ, ਦੇਖ ਕੇ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ,’ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਜਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।” “ਅਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦਿਓ।’ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਯਜਨਾ ਦਾ ਵੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਇੱਥੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ। ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਜਨਮ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।” “ਤੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਤਰ, ਘੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪੂਜਨਗੇ। ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।” “ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਜਨਮੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਦੂਜੇ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੌਨਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀਰਘਤਪਾਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪस्या ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਜਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀਰਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇ।’ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਿਆ।” “ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮੇ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਮੇਤ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ।” “ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕੇਤੁਮਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਨਮਿਆ। ਕੇਤੁਮਾਨ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਭੀਮਰਥ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵੋਦਾਸ, ਜੋ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪस्या, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਿਤ ਹੋਈ।