ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਓ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੁਭਾਵਕੁਮਾਰੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ—ਇਹ ਸੀ ਜਮਦਗਨੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਅਗਨੀ ਤੇ ਵੈष੍ਣਵ ਹਵਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਜਮਦਗਨੀ ਵੈष੍ਣਵ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਾਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਵਜੋਂ ਵਗਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਦਰਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਸੁਵੇਣੁ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੀ ਰੇਣੁਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਮਲੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਚਿਰ-ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਾਮਲੀ ਅਤੇ ਰੇਣੁ ਤੋਂ, ਜਮਦਗਨੀ, ਜੋ ਋ਚੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਨਮਿਆ। ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਂ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਵਾ ਅਤੇ ਋ਚੀਕ ਤੋਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਜਮਦਗਨੀ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਝਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੁਨਹਪੁਛਾ ਸੀ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵਰਥ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਉਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਨਮਿਆ। ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿਚ, ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੇਵਰਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮਧੁਚਛੰਦ, ਨਯ, ਕ੍ਰਿਤਦੇਵ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਾਠਕ ਹਨ। ਕਛਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਉਸ਼ਿਕ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਪਾਰਥਿਵ, ਦੇਵਰਾਤ, ਯਾਜ਼੍ਣਵਲਕ੍ਯ, ਸਮਰਸ਼ਣ, ਉਦੁੰਬਰ, ਉਦੁੰਮਲਾਨ, ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਯਮਮੁੰਚਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਹਿਨ, ਰੇਣਵ ਅਤੇ ਕਾਰੀਸ਼ਵ, ਬਭ੍ਰਵ, ਪਾਣਿਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਾਵਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼, ਸਯੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗਾਲਵ, ਦੇਵਲ, ਯਾਮਦੂਤ, ਸ਼ਾਲੰਕਾਯਨ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲ ਆਏ। ਦਦਾਤੀ, ਬਾਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੰਸ਼, ਸ਼ੌਸ਼ਿਕ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕਉਸ਼ਿਕ, ਓਸ਼੍ਰੁਮਾ ਅਤੇ ਸੈਧਵਾਯਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪੌਰੋਰਵ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਉਸ਼ਿਕ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਟਕ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਨੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ, ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਮੂਲ ਤੋਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਲਿਆ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਅੰਤਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨਿਆਯੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਾਨ, ਜੋ ਅਧਰਮੀ, ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਮੰਦ-ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਫਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।” “ਜੇ ਦੌਲਤ ਮੋਹ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜਨ ਵਿਚ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੌਲਤ ਧਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੰਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਯਜਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਯਜਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿਆਗ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅਜਿਹੇ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹਨ: ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਮਾਂਧਾਤ੍ਰਿ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਪੀ, ਪੁਰੁਕੁਤਸ, ਸਤ੍ਯ, ਅਨ੍ਰਹਵ, ਰਿਤੁ, ਆਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਅਮੀਢ, ਭਾਗ, ਅਨਯਸਤ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਕਕਸ਼ੀਵ, ਸ਼ਿਜਯ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਰਥੀਤਰ, ਰੁੰਡ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁਵ੍ਰਿਦਧ ਦੇ ਆਗੂ ਰਾਜੇ ਵੀ।” “ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਯੁ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸਵਰਭਾਨੁ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਹੁਸ਼ਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਪੁਤ੍ਰਧਰਮਾ, ਧਰਮਵ੍ਰਿਦਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਤਹੋਤ੍ਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸੁਤਹੋਤ੍ਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਧਰਮੀ ਵਾਰਿਸ਼ ਹੋਏ—ਕਾਸ਼, ਸ਼ਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ।