ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਜਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ਜ ਬਲਾਕਾਸ਼ਵ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਯਾ ਸੀ। ਗਯਾ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਗਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ਾ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਕੁਸ਼ਾਸ਼ਵ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਅਮੂਰੱਤ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ੋਵਸੁ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਸ਼ਸਤੰਭ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੌ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰੰਦਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਖੁਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਧੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਉਸ਼ਿਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗਾਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੌਰੁਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਗਾਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਸੀ। ਗਾਧੀ ਨੇ ਉਸ ਧੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਰੁਚੀਕ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ। ਰੁਚੀਕ, ਜੋ ਭਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਸ ਅਤੇ ਪਤਨੀ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਜਨ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭਰਗਵ ਵੰਸ਼ੀ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਲਈ ਹੈ।” ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹਰਾ ਸਕਣਾ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਭਰਗਵ ਵੰਸ਼ੀ ਰੁਚੀਕ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਾਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਭਾਣੇ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਰੁਚੀਕ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ। ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾ ਉਹ ਮਿਲੇਗਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹਿੱਸੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂੜ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ, “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਂ ਤੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰੂੜ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਓ।” ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੋਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਭਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ—ਜਮਦਗਨੀ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਭਰਗੁ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ, ਜਮਦਗਨੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਗਾਧੀ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਦਰਿਆ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਵੇਣੁ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਰੇਣੁਕਾ ਸੀ, ਕਾਮਲੀ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਾਮਲੀ ਤੇ ਰੇਣੁ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਢ੍ਰਿੜਤਾ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਰੁਚੀਕ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਵ ਅਤੇ ਰੁਚੀਕ ਤੋਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਜਮਦਗਨੀ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਮੱਝਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਹਪੁੱਚਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਭਰਗੁ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਉਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵਰਾਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਨਾਮ ਮਧੁੱਛੰਦ, ਨਯ, ਕ੍ਰਿਤਦੇਵ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਾ਷ਟਕ ਵੀ ਹਨ। ਕੱਛਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਉਸ਼ਿਕ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ, ਦੇਵਰਾਤ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ੍ਯ, ਸਮਰਸ਼ਣ, ਉਦੁੰਬਰ, ਉਦੁੰਮਲਾਨ, ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਯਮਮੁੰਚਤ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਹਿਨ, ਰੇਣਵ ਅਤੇ ਕਾਰੀਸ਼ਵ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਭਰਵ, ਪਾਣਿਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਾਵਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣਯਾਕ੍ਸ਼, ਸਯੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗਾਲਵ ਵੰਸ਼ ਹੋਏ। ਦੇਵਲ, ਯਾਮਦੂਤ, ਸ਼ਾਲੰਕਾਯਨ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲ ਵੀ ਉਥੋਂ ਹੋਏ। ਦਾਦਾਤੀ, ਬਾਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਸ਼ੌਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੰਤਤੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰੇ ਰਹੇ।