ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਆਉਤਥਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਦਵਾਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ, ਆਦਰਨੀਯ ਅਤ੍ਰਿ, ਪੰਜਵੇਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ, ਛੇਵੇਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੁਮਾਨ ਹਨ। ਵਤਸਰਾ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੱਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੰਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਾਭਾਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਯਾਤਿ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਨਭ, ਅਤੇ ਉਦਿਸ਼ਟ; ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਵਸੁਮਾਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਵੰਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੌਣਕ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਸੁਤਾ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੀ, ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪੋਦ੍ਵਾਤਾ (ਰੂਪ-ਰેખਾ) ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸੁਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ, ਉਸ ਦੀ ਉਪੋਦ੍ਵਾਤਾ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਲੜੀਵਾਰ ਸੁਣੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਨੂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਕੱਤਰਤਰ ਸੱਤੱਤਰ (71) ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮਨੂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਪਹਿਲੇ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ; ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਭਲੇ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਭਵ) ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਦੱਖ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹੀ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਬਾਰਾ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਹੋਈ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸੁਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਜੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੇ ਗਏ? ਹੇ ਮਹਾਨਵਾਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਸੁਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਮੰਗਲਮਈ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। "ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿਚ ਜੋ ਸੱਤ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸੁਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੜੁਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—'ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।'" "ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਮੰਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਤੋਂ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ ਵੜੁਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਨ ਸਮਗਰੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਾਲੀ, ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ—ਇਹੀ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰਾ (ਯੱਗ ਮੰਤ੍ਰ) ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਮਨ ਗੀਤ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।" "ਯਜੁਰਵੇਦ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਓਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਯੱਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਭਰਮਣਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਸਾਮਵੇਦ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਭ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਸੀ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੇਦ, ਜੋ ਤੀਬਰ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।" "ਉਚਾਰਣ, ਸੁਰ, ਸ੍ਤੋਭ ਅੱਖਰ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗ, ਵਸ਼ਟਕਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਛੋਡ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ। ਚਮਕਦੀ ਦੇਵੀ ਇਲਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੜੁਣ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਯੱਗ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਜਦ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਚਮਚ ਅਤੇ ਕਰਛੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਵਾਂਗ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ।" "ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ, ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਗੁਣਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਅੱਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਰਨ, ਜਨਮੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਅਪਕ ਰਚਨਾ ਹੋਈ।