ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਆਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਰਵਸ਼ੀ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਮਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਮਾਨਵ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਉਰਵਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਨਵ ਰਾਜੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ 'ਚ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ। ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਪਲੰਗ ਕੋਲ ਦੋ ਭੇੜਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਚ ਸਿਰਫ ਘਿਉਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।” ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਏਂਗਾ, ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਾਂਗੀ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਏਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਚੌਂਸਠ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਪਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਗੰਧਰਵ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, “ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਉਰਵਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨੇ, ਜੋ ਉਤਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, “ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਭੇੜ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ, ਹੱਸਦਿਆਂ, ਉਸ ਭੇੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਗੰਧਰਵ ਆਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੰਗਾ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਦੂਜੀ ਭੇੜ ਵੀ ਗੰਧਰਵ ਲੈ ਗਏ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਰਾਖੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੰਗਾ ਹੀ ਭੱਜ ਪਿਆ। ਭੇੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਕਰਦਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਨਕ, ਜਦ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭੇੜਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭੇੜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲਗਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਕਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਲੱਖਾ ਦੇ ਘਾਟ ਉੱਤੇ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸੀ।” ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ: “ਇੱਥੇ ਆ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ, ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ।” ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਖਮ ਬੋਲ ਹੋਏ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਰਵਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਇਕ ਰਾਤ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ, ਪਰ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿ।” ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਮੰਗ ਲੈ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਾਂ।” ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਲਈ ਇਕ ਪਾਤਰ ਭਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।” ਰਾਜਾ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਸ਼ਵੱਥਾ (ਪੀਪਲ) ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਰਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅਰਣੀ (ਅੱਗ ਘਿਸਣ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜ) ਬਣਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅਰਣੀ ਬਣਾਈ, ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਕੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਗੰਧਰਵ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਹੀ ਅੱਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਉਤਮ ਦੁਜਾਤੀ, ਇਲਾ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।