ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ, ਪਰਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। “ਭਵ੍ਯ” ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ “ਭਵ੍ਯ” ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਲੋਕ “ਸਵਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ “ਭਵ੍ਯ” ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇੱਥੋਂ ਹੋਈ। “ਭੂ” ਧਾਤੂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ “ਭੂਹ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ “ਭੁਵਹ” ਅਤੇ ਸਵਰਗ “ਭਵ੍ਯ” ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਚਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਿਅਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। “ਨਾਥ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਿਹੜੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਕ੍ਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਥ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲਛਣ ਇਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਗਾਧੀਜ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕਉਸ਼ਿਕ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ, ਊਰੁਪੁਤ੍ਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਦਵਾਜ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ; ਔਤਥਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੌਤਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਜੋ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਵਯੰਭੂ, ਵਡਿਆ ਆਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕ ਪੰਜਵਾਂ, ਛੇਵਾਂ ਵਸੁਮਾਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਵਤਸਰ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤਕਰਮੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਭਾਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼੍ਟ, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਭਾ, ਉੱਦਿਸ਼੍ਟ, ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਾਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਵਸੁਮਾਨ। ਇਹ ਨੌ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਜਦੋਂ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਇਆ, ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪੋਦਵਾਤ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸੁਤ ਜੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪੋਦਵਾਤ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੂਲ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।” “ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇਵੋ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਕੱਤਰ ਸੱਤਰ (71) ਚੌਰਾਸੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮਨੁ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਈ ਵਿਸਥਾਰਕ ਕਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ।” “ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਜੋ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਭਰਿਗੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਤ ਮਨਸਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜੰਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਚਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ, ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਫਿਰ ਭਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸੰਕਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਵਚਨਬੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਦੇਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਨਸਾ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੇ ਗਏ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ!” ਤਦ ਸੁਤ ਜੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। “ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੱਤ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?” ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। “ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ; ਪਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਬੋਲੇ।" "ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮਾਂਗੇ; ਇੱਥੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਜੰਮੇ; ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੰਮ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ—ਇਹੀ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਭਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਆਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਕ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਯਜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਸਮੇਤ। ਉੱਥੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਮਨ ਗੀਤ ਤੇ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਾਥਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।