ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਜੋ ਬਾਤ ਆਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਨਾਰੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪਰਾਇਣ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਚਾਰੁਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ—ਇੱਕ ਉੱਗੜ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ—ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਮਦਗਨੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤ੍ਰ ਗਾਧੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਰਾਇਣ ਸੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਚਲ ਪਈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚਹੁੰਦੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਵੇਣੂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ, ਰੇਣੂਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਮਲੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਮਲੀ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਰਾਮਾ ਸੀ—ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਵ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰੁਚੀਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤੋਂ, ਮਹਾਨ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਮੱਝਲੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਸ਼ੁਨਸ਼ਪੁੱਚਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰਥਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਯਗ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫਾ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧੁੱਛੰਦ, ਨਯ, ਕ੍ਰਿਤਦੇਵ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਾ਷ਟਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਛਪ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ, ਦੇਵਰਤ, ਯਜ੍ਨਵਲਕ, ਸਮਰਸ਼ਨ, ਉਦੁੰਬਰ, ਉਦੁੰਮਲਨ, ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਯਮ ਦੁਆਰਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੋਹਿਨਯ, ਰੇਣਵ ਅਤੇ ਕਰੀਸ਼ਵ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਭ੍ਰਵ, ਪਾਣਿਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਸ਼ਾਲਵਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼, ਸਯੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗਲਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਦੇਵਲ, ਯਮਦੂਤ, ਸ਼ਾਲੰਕਾਇਨ ਅਤੇ ਬਸ਼ਕਲ ਵੀ। ਦਦਾਤੀ, ਬਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ; ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸ਼ੌਸ਼ਿਕ ਕਹਾਏ। ਕੌਸ਼ਿਕ, ਓਸ਼੍ਰੁਮ ਅਤੇ ਸੈਦਵਯਾਨ—all ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਅਸ਼ਟਕਾ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਾ ਪੁੱਰਵਜ, ਜੋ ਜਾਹਨੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕਿਹੜੀ ਖੂਬੀ, ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ, ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ? ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਫਰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਇਆ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ?” ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਾਤ ਆਖੀ: “ਜੇ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਨੁਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਯਗ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਨੀਚ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਧਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਿਚ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਯਗ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਹੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਗ ਦਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਯਗ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤਿਆਗ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀ ਹੋਏ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਜਾ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਪੀ। ਅਤੇ ਪੁਰੁਕੁਤਸ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਰਿਤੁ, ਆਰਸ਼ਟਿਸੇਣ, ਅਮੀਢ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ—all ਕਪੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਕਕਸ਼ੀਵਤ, ਸ਼ਿਜਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਥੀ; ਰਥੀਤਰਾ, ਰੁੰਡ, ਵਿ਷ਣੁਵ੍ਰਿਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਯੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਆਖਾਂਗਾ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ— ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੋਮਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ ਸਨ, ਜੋ ਵੈਵਿਪ੍ਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਵੱਡੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਹੀ ਔਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ ਚੱਲੀ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਜਨਮਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਸੋਮਾ ਉੱਤੇ ਵਧਿਆ; ਸੋਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਸੋਵਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।