ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਾਧੀ ਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਘੰਭੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਹਸਰਾਕਸ਼ ਪੁਰੰਦਰ—ਇੰਦਰ—ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਘਰ ਗਾਧੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਮਿਆ। ਗਾਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੌਰੁਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਸੁਭਾਗਾ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਤਯਵਤੀ ਸੀ, ਜਨਮੀ। ਗਾਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਪੁੱਤਰੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਰੁਚੀਕ, ਜੋ ਕਾਵਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ। ਰੁਚੀਕ, ਜੋ ਭਰਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਤਯਵਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਅਤੇ ਗਾਧੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਣਾ।” ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇਤ ਰਹੇਗਾ, ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਘਰ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਸੰਤੁਲਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇਗਾ।” ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਰੁਚੀਕ, ਜੋ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਭਾਨੇ ਰੁਚੀਕ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ। ਸਤਯਵਤੀ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਚੜ੍ਹਾਵਟਾਂ (ਚਾਰੂ) ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਦਿਵਯ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਧੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਧੀ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਖਾ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗਰਭਾਵਸਥਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂੜ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੜਾ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੋਵੇ।” ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂੜ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸਤਯਵਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਮुनਿ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਹਾਨ ਵੀ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” ਉਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ।” ਮੁਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਕੁਲਵਤੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਘਰ ਭਰਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ ਭਰਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੇ ਜਮਦਗਨੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਗਾਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ਜ ਮਿਲਿਆ। ਗਾਧੀ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਤਯਵਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ‘ਕੌਸ਼ਿਕੀ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਨਦੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਵੇਣੁ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਰੇਣੁਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਮਲੀ ਵੀ ਆਖਦੇ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਮਲੀ ਤੋਂ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਮਦਗਨੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਉਹੀ ਰਾਮ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਵ ਪੁੱਤਰ ਰੁਚੀਕ ਅਤੇ ਸਤਯਵਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜਮਦਗਨੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਝਲੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ੁਨਸ਼ਪੁਚਾ ਹੋਏ। ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਰਥਾ ਸੀ, ਭਰਗੁ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਦੇਵਰਤ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਧੁੱਛੰਦਾ, ਨਯ, ਕ੍ਰਿਤਦੇਵ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਾਠਕ ਵੀ ਹਨ। ਕੱਛਪ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਚਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ, ਦੇਵਰਤ, ਯਜ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਸਮਰਸ਼ਣ, ਉਦੁੰਬਰ, ਉਦੁੰਮਲਨ, ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਯਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਹਿਨ, ਰੇਣਵ, ਕਰਿਸ਼ਵ, ਬਭ੍ਰਵ, ਪਾਣਿਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਾਵਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼, ਸਯੰਕ੍ਰਿਤ, ਗਾਲਵ, ਦੇਵਲ, ਯਮਦੂਤ, ਸ਼ਾਲੰਕਯਨ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲ ਆਏ। ਦਾਦਤੀ, ਬਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੰਸ਼ਜ ‘ਸ਼ੌਸ਼ਿਕ’ ਕਹਾਏ। ਕੌਸ਼ਿਕ, ਓਸ਼੍ਰੁਮ, ਸੈਦਵਯਾਨ—all ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਅਸ਼ਟਕ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਹਨੂੰ ਜਾਹਨੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ, ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?