ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ-ਦੇਵਤਾ, ਹਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਪਿਲ, ਹੰਸ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸ ਜੋਤੀ ਵਿੱਚ ਸਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੜ ਗਏ—ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਬਚੇ। ਇਹ ਚਾਰ ਸਨ: ਬਰਹਿਕੇਤੁ, ਸਕੇਤੁ, ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਤ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਪੰਚਵਨ। ਇਹੀ ਸਗਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਸਗਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤੇ: ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਕਦੇ ਘਟੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਕਰੇਗਾ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇਗਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਮਿਲੇਗਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਘੋੜਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਸਾਗਰ" ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੜ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਦੇ ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ? ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਆਏ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਸਗਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈਆਂ। ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਰਵਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਰ ਦਿੱਤਾ: "ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਏਗਾ; ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨੇ ਇਕੋ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਪਰਣ ਦੀ ਭੈਣ, ਨੇ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਿਉਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਦਾਈ ਰੱਖੀ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਸਮੰਜਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮੀ ਦਿਲੀਪਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਭਗੀਰਥ ਜਨਮੇ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵ ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਧੀ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੁਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਰਿਸ਼ ਨਾਭਾਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਾਭਾਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਜਨਮਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਭਾਗਾ ਅਤੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਯੁਤਾਯੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਿਤੁਪਰਣ ਜਨਮਿਆ। ਰਿਤੁਪਰਣ, ਜੋ ਨਲਾ ਦਾ ਮਿਤਰ ਸੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਨਲਾਂ, ਜੋ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਲ ਵੀਰਸੇਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ। ਰਿਤੁਪਰਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸੁਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੌਦਾਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦਾ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਸਹਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ, ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਸ਼ਮਕਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਸ਼ਮਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਰਕਾਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੂਲਕਾ ਜਨਮਿਆ। ਇੱਥੇ, ਰਾਜਾ ਮੂਲਕਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਸਤਰ ਪਾ ਕੇ, ਨੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੂਲਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰਥਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਵੈਡਿਵਿਡਾ ਜਨਮਿਆ। ਵੈਡਿਵਿਡਾ ਮਹਾਨ, ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੁਤਰੀਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਵਮਹਤ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਸ਼੍ਵਮਹਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਟਵਾਂਗਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀਰਘਬਾਹੁ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਘੂ ਜਨਮਿਆ। ਰਘੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਬਹਾਦਰ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਨ। ਮਾਧਵ ਤੇ ਲਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।