ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਕੋਈ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਵ ਦੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਇਕੱਠੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਛੇ ਉਪ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਹਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਵਸ੍ਵਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਅਤਿ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ—ਸਿਹਤ, ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਬਿਨਾ ਵੈਰ ਦੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇ, ਮਰੁਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਆਂਗੀਰਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਦਿਤ੍ਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਸਾਧ੍ਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੋਂ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਆਂਗੀਰਸ ਤੋਂ ਆਂਗੀਰਸਾ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ। ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਰੀਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇੰਦਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਇੰਦਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰੰਦਰ—ਜਿਹੜੇ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ, ਵਜਰਧਾਰੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਨੇ ਸੌ-ਸੌ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਾਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਿਰਬਲ—ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੇਜ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਣੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਭੁਵਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਏ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ 'ਭੂ:' ਉਚਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਲੋਕ ਜੰਮਿਆ। ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ, 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਤੀਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ 'ਭੂ:' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ, 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; 'ਭਵਤ' ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। 'ਭਵਨ' ਤੋਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੁਵਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਨਾਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਵ੍ਯ' ਉਚਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਭਵ੍ਯ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਬਣਿਆ। 'ਭਵ੍ਯ' ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਉਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਲੋਕ ਭਵ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਰਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਲੋਕ 'ਸਵਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵ੍ਯ ਲੋਕ ਬਣਿਆ; 'ਭੂ' ਧਾਤੂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂ: ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਭੁਵਹ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਭਵ੍ਯ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; 'ਨਾਥ' ਮੂਲ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ 'ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਪਿਛਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਥ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਧੀਜ, ਗਿਆਨੀ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ, ਅਤੇ ਊਰੂਪੁਤ੍ਰ, ਜੋ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ; ਔਤਥਯ, ਗੌਤਮ ਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਰੂਪ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਵਯੰਭੂ, ਆਦਰਨੀਯ ਅਤ੍ਰਿ, ਪੰਜਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਕਾ; ਛੇਵਾਂ ਵਸੁਮਾਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਵਤਸਰ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਭਾਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਯਾਤੀ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਨਭਾ ਅਤੇ ਉੱਡਿਸ਼ਟ ਵੀ। ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਸੁਮਾਨ ਨੌਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ? ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਸੂਤ ਨੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੌਣਕ ਨੇ ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਇਆ; ਹੁਣ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ, ਉਸਦੇ ਉਪੋਦ੍ਵਾਤ ਸਮੇਤ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਸੂਤ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। "ਮੈਂ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ, ਉਸਦੇ ਉਪੋਦ੍ਵਾਤ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਨੂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ।