ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦੀ ਉਜਲਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੌਰੀ ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਭੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਗੌਰੀ ਨਦੀ ਬਾਹੁਦਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੌਰਿਕ ਨੇ ਚਕਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ ਵੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼-ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂਧਾਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੈਤਰਰਥੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਬਿੰਦੁਮਤੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਚਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਦਵੀਤ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਨਵੰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਏ: ਪੁਰੁਕੁਤਸ, ਅੰਬਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਚੁਕੁੰਦ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਹੋਇਆ। ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਾਰਿਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅੰਗੀਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੀਯ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ। ਪੁਰੁਕੁਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਸਦੱਸਯੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤ੍ਰਸਦੱਸਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭੂਤਾ ਸੀ। ਸੰਭੂਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨਰਣਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਨਰਣਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਸਦਸ਼ਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਯਸ਼ਵ ਸੀ। ਹਰਯਸ਼ਵ ਤੋਂ, ਦ੍ਰਸ਼ਦਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਾਜਾ ਵਸੁਮਤ ਜਨਮਿਆ। ਵਸੁਮਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਧਨਵਨ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਧਨਵਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੜਪ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਨੁਵ੍ਰੱਧਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਧਾਇਆ—ਇਹ ਵੀ ਅੰਗੀਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੀਯ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ। ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਮੋਹ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਵੈਦਵਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਾਰਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ!" ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਪਿਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ!" ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਲੰਕ!" ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ; ਅਧਰਮ ਕਾਰਨ ਕੜਕ ਸੂਕਾ ਪਿਆ। ਮਹਾਂਤਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਧਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਬਾਂਧ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਟੰਬ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਦ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਬਾਂਧ ਕੇ ਵੇਚਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਮਵਾਨ, ਸਿਆਣੇ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਦਇਆਵਸ਼, ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਗਾਲਵ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਗਲੋਂ ਬਾਂਧਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਂਤਪਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਾ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਭਗਤੀ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਜਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—ਹਿਰਨ, ਸੂਰ, ਭੈਸ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਪਾਂਸ਼ੂ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਵੱਧ ਗੁੱਸਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਤਿਆਗਿਆ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸੱਤਵੇਂ ਪਗ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਗ 'ਤੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਗੁਰੂ, ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਪਾਂਸ਼ੂ ਵ੍ਰਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਰੱਖਿਆ, ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ, ਉਹ ਦীক্ষਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਤ ਲਾਉਂਦਾ।" ਪਰ ਉਹ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ, ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪਾਸ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਗੁੱਸੇ, ਮੋਹ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।