ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਸ਼્યਪ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵੰਡੀਆਂ—ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਮਨੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਵਸਵਤ, ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਸੱਪ, ਦਾਨਵ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਜਨਮ ਲੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਹਜ ਸੰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਇਛਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਦੂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ? ਸੁਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ: ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਮਾ ਦਾ ਪੌਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸੁਰ ਬਣਿਆ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੀ ਨਾ ਛੋਟਾ; ਤਪ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਕਾਰਣ ਸੀ। ਜੋ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ—ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਵਰਣਨ ਹੋਈ; ਇਹ ਛੇ ਉਪ-ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤਕ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੱਧ ਨਹੀਂ; ਸਿਹਤ, ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਇਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਇਹ ਗੁਣ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਸੱਤਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼्यਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧਯ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਮਰੁਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ—ਇਹ ਆਠ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਦਿਤਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਸ਼्यਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਸਾਧਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੋਂ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸਾ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ; ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਛਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਰੀਚੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁਕੇ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਸਭ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਲਕੜੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੀਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੰਦਰ—ਜੋ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਗਧਾਰੀ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਨੇ ਸੌ-ਸੌ ਯज्ञ, ਸੌ-ਸੌ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਜਾਸ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਭੁਵਹ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 'ਭੂ:' ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭੂਲੋਕ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਭੂ:' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, 'ਭਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; 'ਭਵਤ' ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। 'ਭਵਨ' ਤੋਂ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਤਾਵਰਨ ਭੁਵਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਨਾਮਤ। ਜਦ ਭੁਵਰਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਵਯ' ਉਚਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਭਵਯ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। 'ਭਵਯ' ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਲੋਕ ਭਵਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਲੋਕ 'ਸਵਰ' (ਸਵਰਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਯ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; 'ਭੂ' ਮੂਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਭੂ:', ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਭੁਵਹ', ਤੇ ਸਵਰਗ 'ਭਵਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; 'ਨਾਥ' ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ 'ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ' ਮੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ—ਅਤੀਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਮੁਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਯज्ञ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਥ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ; ਇਹ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗਾਧੀਜ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਭਾਰਗਵ ਜਮਦਗਨੀ, ਅਤੇ ਊਰੁਪੁਤ੍ਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਚਨਾ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੰਸਕਾਰਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।