ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੜਾਅ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੁਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜੋ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਕ੍ਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਛੇਦਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਹ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਚਾਰ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼—ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਪ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਲੱਛਣ—ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਹਣਾ ਜੇਕਰ ਗਲਤ ਥਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੀਲਾ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦਾ ਗਹਣਾ ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੁਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਦੀ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ ਦੀ ਬਾਲੀ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਗਲ ਦਾ ਹਾਰ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਲਾਉਣੀ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾ ਲਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਨਿਯਮਤ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਢੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਚਲਨ ਤਿਰਾਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸੜਜ ਸਮੂਹ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੜਜ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਸੁਰ-ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਉਲਟ-ਚਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮਾਪ ਸੜਜ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਲਾਉਣੀ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ-ਸੁਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੱਧਮ ਹਿੱਸਾ ਉਲਟ-ਚਲਨ ਹੈ; ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਰਕ ਰਾਹ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਸੁਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਉਲਟ-ਚਲਨ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਗਹਿਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸਾਦ; ਸੜਜ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਸਿਰਫ ਗਹਿਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਣੋ; ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਵੈਣਵ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਸੱਤ; ਪੂਰੇ ਗਾਂਧਾਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਚਲਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧਮ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਮੱਧਮ ਲੜੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਕੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਾਪ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ, ਮਾਪ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਤਿਆਰੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਵੀਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਘਟੋਤਰੀ ‘ਚਲਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਪਕੜ ਕੇ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ। ਪੈਰ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰ, ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ, ਮਦਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮਦਰਕਾ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਮਦਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਿਯਤ ਮਾਪ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਪਣ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮਝ; ਸਾਡੀ ਪਾਸੋਂ ਪੈਰ ਲੈਣਾ—ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਰਪਣ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ‘ਪਤਾਕਾ-ਹਰੀਣਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਛੰਦ ਠੀਕ ਹੈ; ਅੱਠ ਮੇਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਸ਼ਤਯ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਰੈਵਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁਣਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੌ ਭਰਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖੇ ਫੈਲ ਗਏ; ਪਰ ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾਤੀ! ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਯਤਾ, ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਧਾਰਸ਼ਟਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀ; ਅਤੇ ਨਭਾਗਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਨਭਾਗਾ ਨਾਮਕ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਨਭਾਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਸੀ; ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੂਪ; ਵਿਰੂਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਸ਼ਦਸ਼ਵ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਥੀਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪਰ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ਜ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਥੀਤਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਨੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ੁਵਤ ਤੋਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਜੰਮੇ; ਉਸਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਬਹੁਤ ਦਾਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੈਮੀ ਅਤੇ ਡੰਡਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਆਦਿ, ਪੰਜਾਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਉੱਤਰਾ-ਪਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੜਤਾਲੀ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੀਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੇ ਅਸ਼ਟਕ ਕਰਮ ਲਈ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਮਾਸ ਲਿਆ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਅੱਜ ਅਸ਼ਟਕ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖਾ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਖਰਗੋਸ਼ ਖਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਮਾਸ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮਾਸ ਛਿੜਕਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋ ਸਕੇ।