ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਰਾ, ਉਸ਼ਟਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਅਗਲੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਨੋਟ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਨੋਟ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਫੈਲਦਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨੋਟ, ਅਪਾਂਗਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਯੇਨਾ ਨੋਟ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੋਟ ਵਿਚ, ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਾਧੂਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਯੇਨਾ ਨੋਟ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਲਟ ਨੋਟ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੋਟ, ਮੁਢਲੇ ਸਢਜ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਨੋਟ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਨੋਟ। ਦੋ ਨੋਟਾਂ, ਸੰਤਾਰਾ ਨਾਮ, ਨੂੰ ਹਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਵੀ; ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇੰਖੋਲੀਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੋਭਾ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਪੁਸ਼ਕਲਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪੈਰ ਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਰਾ ਅਤੇ ਅਠਵੀਂ ਨੋਟ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਆਖਿਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਨੋਟ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 'ਮਕਸ਼ਿਪ੍ਰਚੇਦਨਾ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਹ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼—ਰਚਨਾ, ਮਾਪ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ—ਸਮਝਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਗਿਆ ਗਹਿਣਾ ਨਿੰਦਾ ਪਾਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਣੀ ਵੀ ਅਣੁਚਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਅਣੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਖਰ ਦੀ ਗਲਤ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਪਾਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਣ ਝੁਮਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹਾਰ ਕਮਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ੋਭਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਇਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਹ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੁਖੌਲਤ (ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ) ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਟੀਆਂ 83 ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਜੇ ਸਢਜ ਸਮੂਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਧ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨੋਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਢਜ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ ਦੇ ਦੋ ਸੁਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਰੇਂਜ ਦਾ ਮਾਪ ਸਢਜ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਲਾਗੂਤਾ, ਸਭ ਨੋਟਾਂ ਤੇ ਸਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਮੱਧਯਮ ਭਾਗ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਅਤੇ ਜੁੜੀ ਨੋਟ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਉਲਟੀ ਸੱਤ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰਾ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ, ਚਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਨੋਟਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੰਜਵੀਂ ਮੱਧਯਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਦੁਆਰਾ; ਸਢਜ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਡੂੰਘੀਆਂ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਮੱਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੇਂਜ ਵਿਚ ਦੋ ਨੋਟਾਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵੈਣਵ ਵਿਚ, ਗਾਂਧਾਰਾ ਭਾਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਦੀ ਸੱਤ ਰੂਪ; ਪੂਰੇ ਗਾਂਧਾਰਾ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ, ਉਲਟੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧਯਮ ਭਾਗ ਲਈ ਮੱਧਯਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਗੀਤ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਦੀ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਾਪ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ, ਮਾਪ ਨਾਭੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉੱਤਰ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ, ਮਾਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹੱਤਿਆਰੇ ਗੰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮਾਪ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀਰਣਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਘਟਾਈ 'ਚਲਣ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਦੀ ਟੁੱਟ, ਪਕੜ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਅਠਵੀਂ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ। ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਚ ਪੈਰ ਦੀ ਭਾਗ, ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਮਦਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮਦਰਕਾ ਵਿਚ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਮਦਰਕਾ ਵਿਚ ਵੀ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਹੀ ਪ੍ਰਵਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਲੈਣੀ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ। ਲਾਗੂਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਦੋ ਹੈ; ਪਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭਾਗ 'ਪਤਾਕਾ-ਹਰੀਣਾ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ, ਛੰਦ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ; ਅੱਠ ਮਿਲਾਪ ਹਨ, ਜੋ ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁਸ਼ਤਿਆ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨੋਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰੈਵਤ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਤਕਰਮੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਥਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੌ ਭਰਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਿਖਰ ਗਏ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਯਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸਨ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਧਾਰਸ਼ਟਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨਿਰਭੈ ਸਨ।