ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੱਤ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੇ ਸੁਰ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਹ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਿੰਗਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ, ਕਾਰਨਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਜੋੜ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਣਗੇ। ਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਕਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਥਾਂ—ਛਾਤੀ, ਗਲਾ, ਤੇ ਸਿਰ—ਇਹ ਜਾਣੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਤੇ ਅੱਠ ਬਦਲਾਅ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਥਿਰ, ਇੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਘੱਟਦਾ, ਚੌਥਾ ਵਧਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਥਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਚਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ; ਵਧਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਘੱਟਦੇ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧਦੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਹਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੋ। ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ: ਸਥਾਪਨਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਣ, ਗਲਤੀ, ਤੇ ਅਗਲਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਿਸਵਰਾ, ਉਸ਼ਟਰਾ, ਤੇ ਕਲਾ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਕੁਮਾਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਧਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਪਾਂਗਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਯੇਨਾ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ। ਸ਼ਯੇਨਾ ਘੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਨੋਟ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨੋਟ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਧਾਰ ਸੜਜ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਹੈ; ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼। ਦੋ, ਸੰਤਾਰਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ; ਉਚਾ ਜਾਂ ਘੱਟਾ ਕੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਢੰਗ 'ਚ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰ 'ਤੇ ਹੈ; ਪ੍ਰੇੰਖੋਲਿਤਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ, ਪੁਸ਼ਕਲਾ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾ ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਿਸਵਰਾ ਤੇ ਅਠਵੀਂ ਨੋਟ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਘੱਟ, ਵਧ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਨੋਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 'ਮਕ੍ਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਛੇਦਨਾ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੰਗਾਰ ਹਨ, ਤੀਹ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ, ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਗਹਿਣਾ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਖਰ 'ਤੇ ਉਲਟ ਸਿੰਗਾਰ ਲਾਉਣਾ ਵੀ ਅਣਚਾਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਗਲਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਵੀ, ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਏ, ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਡੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਾਰ ਕਮਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਗਲਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸਿੰਗਾਰ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਢੰਗ ਸਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰਾਹ ਤੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਚਮੁਚ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਠੀਕ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ eighty-three (83) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ, ਜੇ ਸੜਜ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟਾ ਨੋਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੜਜ ਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਸੁਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਲਟ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਤੇ ਘੱਟੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੜਜ ਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਵੀ। ਹਰ ਨੋਟ 'ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂ-ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਉਲਟ ਹੈ; ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋੜ ਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਨੋਟ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਸੱਤ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਡੂੰਘੇ ਨੋਟ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਤੇ ਧੈਵਤ 'ਚ ਨਿਸਾਦ; ਸੜਜ ਤੇ ਰਿਸਭ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਡੂੰਘੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਧਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਘੋੜੇ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਘੱਟੇ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਨ; ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਵੈਨਵ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧਾਰ ਭਾਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਗਾਂਧਾਰ ਭਾਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਉਲਟ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਤ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ 'ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਾਪ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਪ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹੱਤਿਆਰੇ ਗੰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮਾਪ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਵੀਰਣ 'ਚ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਘਟਾਈ 'ਚਾਲ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰਾਂ, ਅੱਖਰਾਂ, ਸਿੰਗਾਰਾਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।