ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਤਾਲਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉੱਤਰਮੰਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰੀ ਤਾਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਮੰਦ੍ਰ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਆਪਾਨ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ (ਸੁਰ ਦਾ ਬਦਲਾਅ) ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ (ਪੂਰਵਜਾਂ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗਨਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਡਜ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮੀ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਯਕ੍ਸ਼ਿਕ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਹਿਰੀਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਇਸ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੇ, ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਹਟਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਇਹ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਰ ਇੱਥੇ ਉੱਚੀ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ (ਗਰੁੜ) ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਾਸੂ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਡਜ ਦੀ ਇਹ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਅੱਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੌਲੀ ਛੇਵੀਂ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਧੈਵਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਹੁਣ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰ (ਅਲੰਕਾਰ) ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।" ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ—ਛਾਤੀ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੈ; ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਥਿਰ, ਚਲਾਇਤ, ਤੀਜਾ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਚਲਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਥਿਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਚਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ: ਸਥਾਪਨਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਣ, ਭੁੱਲ ਅਤੇ ਅਭੁੱਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਿਸ਼ਵਰਾ, ਉਸ਼ਟ੍ਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ। ਕੁਮਾਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ, ਅਪਾਂਗ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧ ਹੈ। ਸ਼੍ਯੇਨ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਯੇਨ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਲਟਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰਾਲ 'ਤੇ ਹੈ; ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ। ਦੋ, ਜੋ ਸੰਤਾਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ; ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਗਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਂਖੋਲਿਤਾ ਨਾਂ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ, ਪੁਸ਼ਕਲਾ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਚਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਰਾ ਸੁਰ ਤੇ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸੁਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵੀ ਅੰਤਰਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਇੱਕੋ ਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 'ਮਕਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਛੇਦਨ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਣਤਰ, ਮਾਪ, ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ—ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਅਲੰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਲਟ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਵੀ ਅਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਦੇ ਗਹਣੇ ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ ਦੀ ਬਾਲੀ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ ਕਮਰ ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਲੰਕਾਰ ਜੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਵਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤੇ ਤੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਉਸਦੀ ਸਹੀ ਲਾਗੂਅਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲਟਾ ਕਰਨਾ ਤਰਾਸੀ-ਤਿੰਨ (83) ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਡਜ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ, ਜੇ ਉਹ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧ ਜਾਂ ਹੇਠਲਾ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਡਜ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਦੋ ਸੁਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਲਟਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਜਿਸਟਰ ਦਾ ਮਾਪ ਸ਼ਡਜ ਅਤੇ ਆਵਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਰਾਜ਼, ਉਸਦੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਸੁਰ, ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।