ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਨਨ। ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜੋ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ ਹਨ, ਇਕੀਹ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕਵੰਜਾ ਤਾਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮਧਯਮ, ਪੰਚਮ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸਾਦ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੌਵੀਰੀ ਅਤੇ ਹਰਿਣਾਸਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਮਧਯਮਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗੀ, ਪਾਵਨੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਕਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਸ਼ਡਜਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਉੱਤਰਮੰਦਰ, ਰਜਨੀ, ਉੱਤਰਾਯਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਡਜਾ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਗਾਂਧਾਰ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਪਹਿਲਾ ਆਗਨਿਸ਼ਟੋਮਿਕਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵਾਜਪੇਯਿਕਾ, ਤੀਜਾ ਪੌਂਡ੍ਰਕਾ, ਚੌਥਾ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਰਾਜਸੂਯ, ਛੇਵਾਂ ਚਕ੍ਰਸੁਵਰਨਕਾ, ਸੱਤਵਾਂ ਗੋਸਵ, ਅੱਠਵਾਂ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਾ, ਨੌਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗਪਕਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯ, ਗੋਤਰ, ਹਯਕ੍ਰਾਂਤ, ਮ੍ਰਿਗਕ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਣੁਕ੍ਰਾਂਤ। ਸੂਰ્યਕ੍ਰਾਂਤ, ਵਰੈਣਯ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਕੋਇਲ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਰਾਗ; ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਰਧ-ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਦਰਮਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਸੁਵਰਨ, ਸੁਤੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣੁਵਰ, ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੰਸ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਰਾਗ, ਮਧਾਤ੍ਰਯ ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕਰੋਪਨੀਤ, ਵਿਨਤਾ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਖਿਆ। ਮਧਯਮਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਡਜਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਦਰਾਂ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸੌਵੀਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰ ਮਰੁਤਾਂ ਵਲੋਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਮਨੁ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਗ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਪੋਵਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੈ। ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਤਾਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਛੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰਤਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰਮੰਦਰ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਉੱਤਰੀਪਣ ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਰ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਡਜ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਮੂਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਿਕ ਮੂਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ ਹੈ; ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਮੂਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਬਣੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉੱਤਰਾ ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਸੂ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਡਜ ਮੂਰਚਨਾ ਅੱਗਨੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਧੀਮੀ ਛੇਵੀਂ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਇੱਥੇ ਧੈਵਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਛੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਲੜੀਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੀਹ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਅਲੰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੀ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਛਾਤੀ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੈ; ਅੱਠ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਥਿਰ ਅੱਖਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਥਿਰ ਵੀ, ਮਤਲਬ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ, ਨੀਵਾਂ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ। ਚਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ: ਸਥਾਪਨਾ, ਕ੍ਰਮਿਕ ਚਲਣ, ਭੁੱਲ ਅਤੇ ਅਭੁੱਲ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸੁਰ, ਗ੍ਰਾਮ, ਮੂਰਚਨਾ, ਤਾਲ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ, ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।