ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵੜ੍ਹ ਮੁੜ ਰੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ; ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹੁਣ ਥਮ ਜਾਣ। ਇਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਗਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਸੋਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਧ-ਊਰਜਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ—ਡਕਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਏਗਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਾਨਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਧਾਏਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਲ ਰੋਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਡਕਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਡਕਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਡਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਡਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੱਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇਰਾਂ ਕশ্যਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਆਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਬਾਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਮਨੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਵਸਵਤ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਸੱਪ, ਦਾਨਵ, ਦਿਤਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਡਕਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਹੇ ਸੁਤ ਜੀ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਸੋਮਾ ਦਾ ਨਾਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਹੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਡਕਸ਼ ਆਦਿ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਨਾ ਛੋਟਾ; austerity (ਤਪ) ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਡੋਲ—ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਵ ਆਯੁ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਗਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਇਹ ਛੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੱਧ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ—ਸਿਹਤ, ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਧਨ—ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇ, ਮਰੁਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵੰਡ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਦਿਤਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਸਾਧ੍ਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੋਂ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਸ ਤੋਂ ਆਂਗੀਰਸ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਵੈਵਸਵਤ ਸਮਾਪਤੀ ‘ਤੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਰੀਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਮਨੁਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ, ਭਵਿਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੰਦਰ—ਜਿਹੜੇ ਮਘਵਾਨ, ਸਿੰਘਾਸਨਧਾਰੀ, ਵੱਜਰਧਾਰੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਸੌ-ਸੌ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਛੋਟੇ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰੀਆ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਭੂਤ, ਭਵਿਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਲੋਕ ਹੈ, ਮੱਧ-ਆਕਾਸ਼ ਭੁਵਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਵਿਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: ‘ਭੂਹ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਭੂਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ, ‘ਭਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੂਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਲੋਂ ‘ਭੂਹ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ, ‘ਭਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; ‘ਭਵਤ’ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ‘ਭਵਨਾ’ ਤੋਂ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੱਧ-ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੁਵਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਨਾਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਭਵਯ’ ਉਚਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਭਵਯ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਹ ਸਭ ਰਾਜ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਆਯੁ, ਧਨ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।