ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੈਵਤ ਆਪਣੇ ਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਈ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਦੁਆਰਕਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਭੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਸੁਦੇਵ ਸਨ। ਰੈਵਤ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮਣਿਸ਼ਠ ਧੀ ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਬਲਦੇਵ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸੂਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਨੇ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੇਵਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਕਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ? ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਰਯਾਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੂ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਚਾਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਹੋਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੈਵਤ ਨੇ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਸਮਝ ਲਿਆ।" ਸੂਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਭੁੱਖ, ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਨਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਰੋਗ। ਜਿਹੜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਸੁਰ, ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਇਕੀਹ ਮੂਰਚਨਾ ਹਨ; ਇਕਵੰਜਾ ਤਾਲ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਸੁਰ ਹਨ: ਸੜਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮਧਯਮ, ਪੰਚਮ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੌਵੀਰੀ ਅਤੇ ਹਰਿਣਾਸਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਰੰਗੀ, ਪਾਵਨੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਕਾ, ਇਹ ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੜਜ ਗ੍ਰਾਮ ਸੁਣੋ। ਉੱਤਰਮੰਦਾ, ਰਜਨੀ, ਉੱਤਰਾਯਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੜਜ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਗਾਂਧਾਰ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ: ਪਹਿਲੀ ਆਗਨਿਸ਼ਟੋਮਿਕਾ, ਦੂਜੀ ਵਾਜਪੇਯਿਕਾ, ਤੀਜੀ ਪੌਂਡ੍ਰਕਾ, ਚੌਥੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ, ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਜਸੂਯਾ, ਛੇਵੀਂ ਚਕ੍ਰਸੁਵਰਨਿਕਾ, ਸੱਤਵੀਂ ਗੋਸਵਾ, ਅੱਠਵੀਂ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਾ, ਨੌਵੀਂ ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ। ਫਿਰ ਨਾਗਪਕਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਾ, ਗੋਤਰਾ, ਹਯਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਮ੍ਰਿਗਕ੍ਰਾਂਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਵਿਸ਼ਣੁਕ੍ਰਾਂਤਾ। ਸੂਰਿਯਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਵਰੈਨਿਆ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਕੋਇਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਧੁਨ; ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਰਧ-ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਮਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। ਸੁਵਰਨ, ਸੁਤੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣੁਵਰਾ; ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਹੰਸ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤੁੰਬਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ; ਰਸ ਭਰੀ ਮਧਾਤ੍ਰਿਆ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ, ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ; ਭੀਮਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਤ, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ। ਕਰੋਪਨੀਤਾ, ਵਿਨਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਖਿਆ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ; ਇਹ ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਮੂਰਚਨਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੜਜ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਦਰਾਂ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸੌਵੀਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਇਹ ਹਰੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ; ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਮਰੁਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧੁਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਹੀ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਮਨੁ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਮੂਰਚਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮਾ ਸੁਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮਾਰਗੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰਾ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਪੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਐਕਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੈ। ਤਾਲਾ ਉੱਤਰਮੰਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਛੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰਤਾਲਾ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਮੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਉੱਤਰੀ ਪੱਖ, ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਤੋਂ, ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਸੜਜ ਸੁਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੜਜ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਮੂਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਯਕਸ਼ਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ ਹੈ; ਗੀਤ ਮੂਰਚਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਨਨਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੂਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਇਹ ਮੂਰਚਨਾ ਬਣੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਵਾਸੂ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੜਜ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਮੂਰਚਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਚਨਾ ਧੀਮੀ ਛੇਵੀਂ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਇੱਥੇ ਧੈਵਤ ਹੈ।