ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨੁ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ — ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਹੁષ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ, ਨਾਭਾਗ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ — ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਦਿਵਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਕਵਚ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇਕ ਦੇਵੀ — ਇਲਾ — ਜਨਮੀ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁ, ਜੋ ਦੰਡਧਾਰੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ।" ਇਲਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੁੜ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਮਨੁ ਨੇ ਆਪ ਆਖਿਆ ਕਿ 'ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ',” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸਯਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗੀ।" "ਉਹ Sudyumna ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਧੂ ਹੋਵੇਗਾ।" Sudyumna, ਜੋ ਮਨੁ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬੁਧ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਦਿੱਤਾ। ਬੁਧ, ਜੋ ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ — ਪੁਰੂਰਵਾਸ, ਜੋ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ। Sudymna ਨੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆ ਗਈ। Sudyumna ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ — ਉਤਕਲ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾਸ਼੍ਵ। ਉਤਕਲ ਦਾ ਰਾਜ ਉਤਕਲ ਸੀ, ਵਿਨਤਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਯਾ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗਯਾ ਸੀ। ਜਦ ਮਨੁ ਨੇ ਸਥਾਪਨਾ ਪਾਈ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਦੱਸ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ, ਪਰ Sudyumna, ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜੋ Sudyumna ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣੀ। Sudyumna ਨੇ ਰਾਜ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। Sudyumna, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਮੁੜ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ Sudyumna, ਮਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀ।" ਉਥੇ, ਰੂਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਨਾਰੀਆਂ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਉਮਾ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ Sudyumna ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ। ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਾਂ ਮਾਰੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਧਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਯਵਨ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਰੂਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂਸ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਨਾਭਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਭਲੰਦਨ ਸੀ। ਭਲੰਦਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਨੀ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਜਾਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖਨਿਤ੍ਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਸ਼ੁਪਾ ਸੀ। ਕਸ਼ੁਪਾ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੀਕ ਵਿਵਿੰਸ਼ੁ ਹੋਇਆ। ਵਿਵਿੰਸ਼ੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖਨਿਨੇਤ੍ਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰੰਧਮ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਕਰੰਧਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਵਿਕਸ਼ਿ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ। ਆਵਿਕਸ਼ਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮੀ ਮਰੁਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਲੈ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੰਵਰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲੈ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਮਰੁਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦੰਡਧਰ (ਦਾਮ) ਹੋਇਆ। ਦੰਡਧਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਰਧਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਾ ਹੋਇਆ। ਨਰਾ ਦਾ ਇਕਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬੰਧੁਮਾਨ (ਕੇਵਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਸੀ, ਤੇ ਬੰਧੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਵੇਗਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਸੀ, ਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈ।