ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਯਮ, ਅਚਾਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਸ਼ਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਖਾਣਗੇ ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ; ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਮੁਕਣ ਤੇ ਯਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਇਕ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਵ ਕਿਉਂ ਹੈ?" ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖ ਲਈ। ਉਹ ਰੁੱਸ ਗਏ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਗਵਾਨ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤੇਜ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸੰਜਨਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ, ਸੋ ਉਹ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਜ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਣੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀਣੀ ਹੈ, ਵੇਖੇਗਾ।" ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ, ਚਹੁੰਕਿੱਤਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੂਰਜ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲਜਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਚਕ੍ਰ ਬਣਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਤੇਜ ਘਟ ਸਕੇ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਤੰਡ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਧੂ ਤੇਜ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤੇਜ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਅਲੱਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਜਨਾ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ, ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੀਚ ਬੀਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਿਕਿਤਸਕ ਹਨ। ਉਹ ਨਸਤਿਆ ਅਤੇ ਦਸਰਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਯਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ (ਯਮ) ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੇਕਤਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਯਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪਦ ਮਿਲਿਆ। ਮਨੁ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਨੁ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ, ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਨੀ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਚਕ੍ਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਰੋਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੋਟੀ, ਯਮੁਨਾ, ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅੱਜ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਦੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟੀ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮੁਨਿਓ।" ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਮਨੁ ਨੂੰ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਹੁਸ਼, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ, ਨਾਭਾਗ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ—ਇਹ ਨੌਂ ਹੀ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਦੇਵੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਦਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਮਨੁ ਨੇ, ਜੋ ਦੰਡਧਾਰੀ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ।" ਇਦਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਇਦਾ ਫਿਰ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਮਨੁ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਇਹ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ, ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ...