ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰੱਤੰਡ—ਜਿਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰੱਤੰਡ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਾਨਵ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਵਰਣੀ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵਿਵਸਵਾਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੇਣੂ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜਨਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਸੰਜਨਾ, ਜੋ ਮਾਰੱਤੰਡ—ਇਸ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤਾ—ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਰੱਤੰਡ ਦਾ ਆਦਿਤ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੋਧਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਨਹੀਂ," ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰੱਤੰਡ ਆਖਿਆ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਤੇਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇਕ ਧੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਨਵ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਮ ਤੇ ਯਮੀ ਜੁੜਵਾ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਵਸਵਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਵਰਣਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਔਰਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਸੰਜਨਾ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" "ਤੂੰ ਡਰਿਆ ਨਾ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਥਾਂ ਤੇ ਇਥੇ ਰਹਿ; ਮੇਰੇ ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ।" ਇੰਝ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਤੀ-ਜਨਿਤ ਔਰਤ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾ।" ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੰਜਨਾ ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਤਵਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: "ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰ।" ਇੰਝ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਣ ਤੇ ਵੀ, ਸੰਜਨਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ। ਮੁੜ, ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ, ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੁਕਾ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਉਥੇ ਘਾਹ ਚਰਦੀ ਰਹੀ। ਦੂਜੀ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਾਨਵ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ: ਇਕ ਸੀ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਸ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਸੀ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਣ। ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਸ ਹੀ ਉਹ ਮਾਨਵ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਾਵਰਣੀ ਮਾਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਣ ਹੀ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਮਾਨਵ ਸਾਵਰਣੀ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਸੰਜਨਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ-ਜਨਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਮੋਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਨਵ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਸੌਤਲੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਾਂਟਿਆ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਯਮ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ, ਬਚਪਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਮਾਂ ਸਾਵਰਣਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੈਰ ਜ਼ਰੂਰ ਓਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।" ਯਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਮਾਨਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਜਾਂ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ, ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਡਰ ਲੈ ਲਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ।" "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੁਖੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।" ਫਿਰ ਵਿਵਸਵਤ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਤੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।" "ਤੇਰੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਖਾਣਗੇ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ; ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਪਾਵੇਂਗਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੱਚ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਹਟਣ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਭ ਬੱਚੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਤੂੰ ਇਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ?" ਉਸ ਨੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ; ਪਰ ਉਹ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਸੂਰਜ, ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਵਸਵਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤਵਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਵਸਵਤ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉਹ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।" "ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਗੋਪਾਲਕ, ਜੇ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਜਨਾ, ਵਿਵਸਵਤ, ਯਮ, ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਾ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।