ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੱਖਸਸਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਖਸਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਘਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਕਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਦਰਮਾ ਦੇ ਇਕੋ ਇਕ ਹਥ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਧਮਾ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਮਸੀ, ਜੋ ਪੂਤਨਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਧਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਨਾਕਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਕੁਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਯੋਮੁਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਰੱਖਸਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ ਸੀ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੈਰਿਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੱਖਸਸ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਕੰਦਾ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਭੈਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ, ਵਰਤ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਲਿਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਜੋ ਵਸੁਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ ਸੀ, ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਵਸ਼ਟਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰਚਿਯਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦੀ, ਜੋ ਵਿਰੋਚਨਾ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਮਯਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਜੋ ਸੁਰੇਣੂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਜ్ఞਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਮ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਜੁੜਵਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਵੀ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਹਾਏ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ, ਨਾਸਤਯਾ ਤੇ ਦਸਰਾ, ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?" ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦ ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਡਾ ਫਾੜਿਆ, ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭ੍ਰੂਣ ਨਸ਼ਟ ਵੇਖ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਰ ਗਏ। ਜਦ ਅੰਡਾ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਹੈਂ।' ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਨਹੀਂ,' ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਤੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਰਤੰਡ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਜ्ञਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਮਨੁ, ਛੋਟਾ ਸਾਵਰਣੀ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੇਸ਼ਚਰ ਵੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਸਵਾਨ, ਜੋ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਰੇਣੂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਜ्ञਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਮਾਰਤੰਡ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਦੀ ਜੋਤਿ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਨਹੀਂ,' ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਰਤੰਡ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸੜਦੇ ਸਨ। ਰਵੀ ਨੇ ਸੰਜ्ञਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜੰਮੇ: ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਯਮ ਤੇ ਯਮੀ ਜੁੜਵਾ ਹੋਏ। ਜਦ ਵਿਵਸਵਤ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਵਰਣਾ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਜ्ञਾ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਇਥੇ ਨਿਰਭਯ ਰਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਕੋਲ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ ਤੇਰੀ ਸਾਂਭ ਵਿਚ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸੀਂ।" ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾ।" ਸੰਜ्ञਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤਵਸ਼ਟਾ ਕੋਲ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਹੋ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ। ਆਖਰ, ਜਦ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਉਥੇ ਘਾਹ ਚੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਦੂਜੀ ਸੰਜ्ञਾ ਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਨ, ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਸ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੱਖਸਸਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।