ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਹਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਤਿਕਾਰ, ਵੰਸ਼, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਹੂਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਜਾ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਯਜਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ, ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤ, ਪੋਤੇ, ਦਾਨ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—all detail ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਮਰਤਾ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ, ਘਰਸਥੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ। ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਨੂੰ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਇਸ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।" ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਮੁਦਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੁਨੋਦੇਵੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਕਲੀ ਅਤੇ ਵੈਦਯ—and ਇੱਕ ਧੀ, ਸੁਰਾਸੁੰਦਰਿ, ਜੰਮੇ। ਕਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਵੈਦਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘ੍ਰਣੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ। ਪਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੜ ਪਏ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਲੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਦਾਂ ਸੀ। ਕਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਟਵਾਸ਼ਤ੍ਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਹਿੰਸਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟਵਾਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਭਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਨਾਕ, ਵਿਘਨ, ਸਦਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧਮ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਘਨ ਦਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਕ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਦਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਂਹ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਧਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਦਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਤਨਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸੀ। ਵਿਧਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਨਾਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਯੋਮੁਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਵੱਡੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੈਰਿਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ, ਗ੍ਰਹਾ (ਪਲੇਟ) ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕेय (ਸਕੰਦ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਵਰਤ ਦੀ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਸੂਆਂ ਵਿਚ ਅੱਠਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਕਰਤਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਟਵਾਸ਼ਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਲਾਦੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਟਵਾਸ਼ਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀਰੋਚਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀਰੋਚਨ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਮਯਾ ਹੋਇਆ। ਟਵਾਸ਼ਤਾ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰੇਣੁ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੀਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਸੰज्ञਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਤ ਤੋਂ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਜੁੜਵਾ ਜੰਮਿਆ। ਇਹ ਦੇਵੀ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਥੇ, ਸਵੀਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸਿਕਾ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ—ਨਾਸਤਯ ਅਤੇ ਦਸਰਾ—ਜੋ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਇਸ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰज्ञਾ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦੋਂ ਅੰਡਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਟਵਾਸ਼ਤਾ ਵਲੋਂ ਫਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਲਾ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਡਰ ਗਏ। ਜਦ ਅੰਡਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਟਵਾਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਇਹ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਹੈਂ।' ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮਰੇਆ ਨਹੀਂ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਡਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ 'ਤੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਹੈਂ,' ਇਸ ਲਈ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਰਤੰਡ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰज्ञਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ।