ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨੁ ਤੋਂ ਹੀ ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪੱਖੋਂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਦਿ) ਸੱਤ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧੂਤਾ ਕਰਕੇ, ਸੌਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਨੁ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਧੀਕ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ, ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੁਧਾਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ, ਸ਼ਿਵ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਗਰੁੱਪ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਧਾਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਦਮ, ਦਾਂਤ, ਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਕ੍ਸ਼ਾਮਾ, ਦੁਬਾਰਾ ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ੁਚੀ, ਈਸ਼ੋਰਜਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਆਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਸ੍ਰਧਾਰਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਸ਼ਮਿਤਾਰ, ਬ੍ਰਿਹਦਵਸੁ, ਵਿਸ਼੍ਵਧਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ, ਮਨਸ੍ਵੰਤ, ਵਿਰਾਟਯਸ਼, ਜੋਤਿ, ਵਿਭਾਵਯ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਵੰਸ਼ਕਾਰਿਨ, ਵਸੁਧਿਸ਼ਣ, ਵਿਵਸ੍ਵਸੁ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਰਦਨ ਨਾਮਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਦਿਨਕ੍ਰਤੁ, ਸੁਧਰਮਾ, ਧ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਤੁਵਾਹ, ਯਤੀ, ਸੁਵਿੱਤਾ, ਸੁਨਯਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਕਪਤੀ, ਵਾਕਪਤੀ, ਵਿਸ਼੍ਵ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸ੍ਵਮ੍ਰਿਡੀਕ, ਅਧਿਪਾ, ਵਰਚੋਧਾ, ਮੁਹ੍ਯਸਰਵਸ਼, ਵਾਸਵ, ਸਦਾਸ਼ਵ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਨੰਦ ਆਦਿ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਂ ਸਤ੍ਯ ਯੱਗ ਯੋਗ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਜ, ਪਰਸ਼ੁ, ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯੌਸ਼ਧਿ, ਨਯ, ਦੇਵਾਨੁਜ, ਅਪ੍ਰਤਿਮ, ਮਹੋਤ੍ਸਾਹ, ਉਸ਼ਿਜ, ਵਿਨੀਤ, ਸੁਕੇਤੁ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਸੁਬਲ, ਸ਼ੁਚੀ—ਇਹ ਤੈਰਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਜੇ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾ ਹੋਏ। ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੌਥੇ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ, ਤਾਂਮਸ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯ, ਸ੍ਵਰੂਪ, ਸੁਧਿ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਰੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੂਲਸ੍ਤਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀਰ੍ਸ਼ਯਣਯਾ, ਅਤੇ ਤਾਮਾ ਅੱਠਵਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਹੈ। ਸੀਰ੍ਸ਼ਯਣਯਾ ਦੇ ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਤਾਮਾ ਅੱਠਵਾਂ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵੀ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦ੍ਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ—ਕਾਵ੍ਯ, ਹਰ੍ਸ਼, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪ੍ਰਿਥੁ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਅਗਨੀ, ਜੋਤਿਰ੍ਧਾਮਾ, ਭਾਰ੍ਗਵ—ਇਹ ਹਨ। ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਲਹ, ਵਨਪੀਠ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਗੋਤ੍ਰ, ਚੈਤ੍ਰ, ਪੌਲਸ੍ਤਯ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਸ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਜਨੁਵੰਡ, ਸ਼ਾਂਤਿ, ਨਰ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਭਯ, ਪ੍ਰਿਯਭ੍ਰਿਤਯ, ਅਵਕ੍ਸ਼ਿ, ਪ੍ਰਿਸ਼੍ਟਲੋਢ, ਦ੍ਰਿੜੋਦ੍ਯਤ, ਰਿਤ, ਰਿਤਬੰਧੁ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ, ਚਾਰਿਸ਼੍ਣਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਭਾਭੂਤਰਜ, ਵਿਕੁੰਠ, ਅਤੇ ਸੁਮੇਧਾ ਗਰੁੱਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਚਾਰਿਸ਼੍ਣੁ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚਮਕਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਤ੍ਰ, ਵਿਪ੍ਰੇਗ੍ਨੀ, ਭਾਸਾ, ਸ੍ਵ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ, ਸ੍ਠਾਮ੍ਰਿਤ, ਸੁਮਤਿ, ਵਾਵਿਰਾਵ, ਵਾਚਿਨੋਦ, ਸ਼੍ਰਵਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੀਰਾਸ਼ੀ, ਵਾਦਾ, ਪ੍ਰਾਸ਼ਾ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤਾਭਾਸ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਨਾਮ ਮਤੀ, ਸੁਮਤਿ, ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯ, ਆਵ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਵ੍ਰਿਤੀ, ਮਦ, ਵਿਨਯ ਆਦਿ ਹਨ। ਭਾਭੂਤਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤਾ, ਜਿਸ਼੍ਣੁ, ਸਹ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਸ਼੍ਰਵਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੁੰਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੇਟਾ, ਜਯ, ਭੀਮ, ਸ਼ੁਚੀ, ਦਾਂਤ, ਯਸ਼ੋ, ਦਮ, ਨਾਥ, ਵਿਦ੍ਵਾਨ, ਅਜੇਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਗੌਰ, ਧ੍ਰੁਵ ਹਨ। ਸੁਮੇਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਧਾ, ਮੈਧਾਤਿਥਿ, ਸਤ੍ਯਮੈਧਾ, ਪ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿਮੈਧਾ, ਅਲ੍ਪਮੈਧਾ, ਭੂਯੋਮੈਧਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪ੍ਤਿਮੈਧਾ, ਯਸ਼ੋਮੈਧਾ, ਸ੍ਥਿਰਮੈਧਾ, ਸਰ੍ਵਮੈਧਾ, ਅਸ਼੍ਵਮੈਧਾ, ਪ੍ਰਤਿਮੈਧਾ, ਮੈਧਾਵਾਨ, ਮੈਧਾਹਰਤਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਭੂ ਇੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੌਲਸ੍ਤਯ ਵੇਦਬਾਹੁ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਯਜੁਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮ ਆਂਗੀਰਸ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੀ ਭਾਰ੍ਗਵ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁ ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਪੌਲਹ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਆਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਰੈਵਤ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਿਸ਼੍ਣਵ, ਪੰਜਵੇਂ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉੱਤਮ, ਤਾਂਮਸ, ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੁ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜ ਦੇਵਤਾ ਗਰੁੱਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਅਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਿਥੁਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੌਤਰੇ, ਆਰਣਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਦੇਵਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰੀਕ੍ਸ਼, ਵਸੁਹਯ, ਅਤਿਥੀ, ਪ੍ਰਿਯਵਤ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ, ਮੰਤਾ, ਸੁਮੰਤਾ ਆਦਿ ਪਹਿਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਯੇਨਭਦ੍ਰ, ਪਸ਼੍ਯ, ਪਥ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਮਹਾਯਸ਼ਾ, ਸੁਮਨਾ, ਸੁਵੇਤਾ, ਰੈਵਤ, ਸੁਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਦ੍ਯੁਤਿ, ਮਹਾਸੱਤ੍ਵ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਮਨੁ-ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।