ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਢੱਕ ਲਵੇ ਜਾਂ ਗੰਦਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਧੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੂੰਹ ਧੋ ਲਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਧੋ ਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਚੁੰਘਣਾ ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ, ਦੂਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਵਸਤੂ ਛਿੜਕੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਆਉਣ, ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ-ਪਖਾਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਥੁੱਕਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਉੱਪਰਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਣ, ਰੁੱਖੀ ਗੱਲ ਕਰਣ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਜਟਾ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਜਨੇਊ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੰਘ ਲਏ, ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਏ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਛੂਹਣ, ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਣ ਜਾਂ ਨਿਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖਣ—ਇਹਨਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਟਣਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਚੁੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਧੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਦ੍ਰ, ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਝੀ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਛਿੜਕਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਚੁੰਘਣ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਯਗ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵੀ ਤਦੋਂ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੰਘਣ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕਰਮ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰੁਪਮਾ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਉਲਟੇ ਕਰਮ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, "ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਯਗ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਭੋਜਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੰਦ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੁਚਰਿਤਰ ਅਤੇ ਲਜਜਾਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਈਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਸਭ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਫਿਰ ਦੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਤਦੋਂ ਤਰਕ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰੰਭਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਨਿਯਮਤ, ਯੋਗੀ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਜਾਤੀ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਿਹਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਸਾਧੂ ਸਿਰਫ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਆਸ਼ਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ, ਝੂਠੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਯਮਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਰਥ ਮੁੰਡੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚੀਰਧਾਰੀ, ਨਿਰਦਯ, ਕੁਕਰਮੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵ-ਪਿਤਰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੋਜਾਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।