ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਚੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਸਲੇਸ਼ਮਾਣਾ, ਸ਼ੀਤਲਾ, ਹ੍ਰਦਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਗੰਨੇ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮਾਕਾ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਗ੍ਰਯਣ ਵਿਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮਾਕਾ, ਹਸਤਿਨਾਮਾ, ਪਟੋਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਤੀ ਫਲ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਕਸੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਂਸ ਦੇ ਕੋਪ, ਸੁਰਸਾ, ਸਰੱਜਕਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਘਾਹਾਂ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਲਸਣ, ਧਨੀਆ, ਪਿਆਜ਼, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰੰਭਾ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਸ ਅਤੇ ਵਾਸਣਾਂ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਬਲੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਖਮਾਂ ਤੋਂ ਗਿਰੇ ਖੂਨ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਚੂਸੀਆਂ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਖਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਗੰਦੇ ਵਾਸ ਵਾਲਾ, ਜਗ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ, ਇਹ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਭੇਡ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ, ਉਠ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੈਸ, ਯਾਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ। ਸ਼੍ਰਾਦ्ध, ਜੰਗਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦਾ ਲੋਕ, ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ, ਜੋ ਅਸੁਖਦਾਈ, ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਵਾਲੀ, ਕੀੜਿਆਂ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜਾਂ ਗੰਦੀ ਵਾਸ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਲਈ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂਹ ਹੋਵੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਾਰਹ ਯੋਜਨ ਤਕ ਵਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੈਸ਼ੰਕਵ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਕੈਕਟਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਲਈ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ। ਕਾਰੰਕਰਾ, ਕਲਿੰਗ, ਸਿੰਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ—ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ्ध ਕਰਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਨਗਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵੇਦਕ ਸੰਯਮਤਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਯਮਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਬਲਦ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਲਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਲਦ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ—ਇਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ—ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਅਸੁਰ ਹਾਰ ਗਏ। ਜੋ ਸਥਾਨ ਭਟਕਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਵੈ-ਭੂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ; ਦੋਹਾਂ-ਸ਼੍ਰਾਦਧੀ, ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ, ਸ਼ਾਕਿਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟਿਕਲੰਸ਼ਕ—ਇਹ ਲੋਕ ਜੋ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ; ਵਿਰਥੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਵਿਰਥੇ ਮੋਹਰ ਵਾਲਾ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਗਨ—ਇਹ ਵੀ। ਵਿਰਥੇ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ, ਵਿਰਥੇ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ; ਕੁਲੰਧਮ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸੰਪਤੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਗਲਤ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੂਆ ਖੇਡਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗਲਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹਨ; ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਾਸਤਿਕ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ। ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚੋ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕ੍ਰਿਤਾ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਦੁਆਪਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਲੀ—ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਤ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈਆਂ ਹਨ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵੇ ਹਨ; ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੂਰ, ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਯੋਗ ਹਨ। ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੁੱਤੇ, ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲਾ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ। ਅਸ਼ੁਧ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਖਣ ਨਾ ਦਿਓ; ਜੇ ਉਹ ਦੇਖ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੁੱਖ ਚੀਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਛੂਹ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਤਯੇਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਜਨ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਗੋ, ਅਤੇ ਮਿਟੀ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਕਰੋ। ਸਿਧਾਰਥ ਬੀਜ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਤਿਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕੋ ਜਾਂ ਛੱਡੋ; ਅਤੇ ਗੁਰੁ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਯਕੀਨ ਬਣਾਓ। ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਗਿਆ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਅਸ਼ੁਧ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਬਾਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗੋ। ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਖਰਾਬ, ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚਾਟਿਆ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ, ਵਾਲ, ਕਣ, ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗੋ। ਤੇਲ-ਕਕ, ਤਿਲ ਜਾਂ ਜੌ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਪਕਿਆ ਚਾਵਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਲੂਣ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਲਈ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪਾਂਝਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਵੱਖਰੇ। 'ਬਕਰੀ ਜਨਮ' ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਲਈ ਧੂੜ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਦਹੀਂ, ਹਰੀ ਸਬਜੀਆਂ, ਅਤੇ ਖਮੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।