ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਾਲੰਜਰ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ, ਨੈਮੀਸ਼, ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੀ ਬੜੀ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੌਹਿਤਯਾ, ਵੈਤਰਣੀ ਜਾਂ ਸਵਰਨਵੇਦੀ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤਪ, ਦਾਨ, ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਗਿਆ, ਧਰਮਪ੍ਰਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਧਰਕੂਟ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਅਖਿਆ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਂਡੁਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ, ਤੋਲਾਂ, ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਪਵਮੰਡਲ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡਪ੍ਰਸ਼ਠ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣਾ ਚਰਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵੱਡੇ, ਫਣੀਦਾਰ ਸੰਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੰਡਪ੍ਰਸ਼ਠ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਨਕਨੰਦੀ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਿਧ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰੀ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਵਿਹਾਰ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਪਤਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਗੰਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਸੋਮ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੋ ਜਾਮਬੂਨਾਦ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਨਦੀ ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ, ਜੋ ਮਾਨਸ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ ਦੱਸ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਦੱਸ ਅੱਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਗਉਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਗਮਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਗੰਧ ਹੋਵੇ, ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲੀਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇੱਕਾਂਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਕ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ। ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਯੋਗ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਰਹਿਤ, ਪਾਪੀ, ਅਨਾਸਤਿਕ, ਸੰਦੇਹੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ ਧਿਆਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਯਮ; ਉਪਵਾਸ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਬਾਂਧ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਯਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਤੀਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿਕਾ ਕਰਮ ਵੀ। ਭੋਜਨ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਘਟਾਓ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਵਾਸ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਯਮ ਨਾਲ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।