ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਾਧ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਜਲ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੰਢਾਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ, ਤਾਮਲਾ, ਉਸੀਰਾ, ਭਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧੂਪ—ਗੁਗ्गਲ ਤੇ ਤੁਰੁਸ਼ਕ ਧੂਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਕਮਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੋ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਵਾ, ਸੁਮਨਸ, ਭੰਡੀਰਾ, ਉਪਕਾਮਾ ਤੇ ਕੁਰੰਡਕਾ ਫੁੱਲ ਸ੍ਰਾਧ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ; ਪਰ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਹਰੇ, ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਮੀ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਸਾਰਣੇ ਹਨ। ਜੜਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੀ, ਕਾਲੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਮਾਮਕਾ, ਨੀਵਾਰਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾ ਘਾਸ ਵੀ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਘਾਸ ਸ੍ਰਾਧ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਵੇ। ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਉਪਜ, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸੋਭਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਸਾਰਣੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ, ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ, ਜੋ ਰਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ—all of them—ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਕਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਪਿਤਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੈਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘਾਸਾਂ—ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ, ਸ੍ਰਾਧਾ, ਖੀਰਵਾ, ਬਲਵਜਾ, ਤਰਵਾ, ਵਾਰਣ, ਲਵਾ, ਲਵਵਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਘਾਸ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੰਗਣ, ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਲੇਪਣ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾ, ਪੁਨਰਭਵਾ ਘਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਾਸ਼ਾ, ਪੁਨਰਭਵਾ, ਬਰਹਣਾ ਅਤੇ ਉਪਬਰਹਣਾ ਘਾਸ—ਇਹ ਪਿਤਰ-ਰੂਪ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਮੁੜ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਦੀ ਭੇਟ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੋਮ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਹਨ। ਸੋਮਾ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸਵਧਾ', ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਚਾਹੇ ਰਸਮ ਸਵਰਗ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਸਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿਚਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਧ ਰੱਖਣੀ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਸਵਧਾ'; ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਯਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਵੀ 'ਸਵਧਾ'—ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੋਮ ਦੇ ਮੰਤਰ ਹਨ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਸਦਾ 'ਸਵਧਾ' ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਛਿੜਕਾਅ, ਕਾਜਲ ਤੇ ਲੇਪਣ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਮ ਯਥਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਈ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਭੇਟ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬਿਨਾਂ ਧੂੰਏ ਦੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਰਸਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਧੂੰਆ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਅੰਨਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਸੁੱਕੀ ਜਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੌ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਰਸਮ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅੱਗ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਮਾੜੀ, ਨੀਲੀ ਜਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਟੋਪ ਬਣੀ, ਘੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਸਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਉਦੁੰਬਰਾ ਲੱਕੜ, ਫਲ ਤੇ ਲੱਕੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ੍ਰਾਧ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਜੋ ਫਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਾਧ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਇਹੀ ਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਲਕਸ਼, ਨਿਆਗਰੋਧ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਵਿਕੰਗਟ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਬਿਲਵ ਤੇ ਚੰਦਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਾਧ ਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ।