ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਿਮਾਲਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ – ਅਪਰਣਾ, ਇਕਪਰਣਾ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਇਕਪਾਟਲਾ – ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਹ ਲੱਭੀ। ਅਪਰਣਾ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਇਕਪਰਣਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰਹੀ ਤੇ ਇਕਪਾਟਲਾ ਪਾਟਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਕਪਰਣਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਇਕਪਾਟਲਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪਾਟਲ ਫੁੱਲ ਖਾਂਦੀ। ਹਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਇਹ ਭੈਣਾਂ ਕੁਝ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਅਪਰਣਾ ਨੇ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਂ ਮੇਨਾ ਨੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ "ਉ" ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵਿਨੀ "ਉਮਾ" ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਧੀਆਂ – ਅਪਰਣਾ (ਉਮਾ), ਇਕਪਰਣਾ, ਤੇ ਇਕਪਾਟਲਾ – ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ, ਯੋਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਣੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੰਤਕਾਣਵ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਇਕਪਰਣਾ, ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਉਸਦਾ ਵਿਵਾਹ ਯੋਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ ਅਸੀਤ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਲਾ ਨਾਮਕ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਤੀਜੀ ਧੀ ਇਕਪਾਟਲਾ, ਜੈਗੀਸ਼ਵਯਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ – ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਲਿਖਿਤ – ਹੋਏ, ਜੋ ਜਠਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮੇ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਧੀਆਂ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹਨ। ਉਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰੁਦਰਾਣੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ, ਜੋ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਮਾ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਬਣੇ। ਅਗਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਉਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਉਮਾ ਨੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦ ਮੈਂ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਬੀਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰੇਂਗਾ – ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ।" ਰੁਦਰਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਆਖ਼ਰ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੀਜ ਤੂੰ ਧਾਰ ਲੈ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਗੰਗਾ ਨੇ "ਠੀਕ ਹੈ" ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਬਹੁਤ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਆਖ਼ਿਰ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਬੀਜ ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਾਵਣ ਨਾਮਕ ਸੁੰਦਰ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਬੀਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰੁਦਰ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਜਦ ਜਹਨਵੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦਿਵਿਆ ਢੋਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੰਧਰਵ ਹਰ ਥਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਯਕਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਸਪ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੰਛੀ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਭ ਥਰ-ਥਰ ਕਾਂਪਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਅਰੁੰਦਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੇ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਮਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਕਚੌਂਧ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਨਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਸੀ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਕੰਦ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਉਬਾਸੀ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੀ ਅਜੈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਖੇਡ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਦੋ ਉੱਤਮ ਪੰਛੀ – ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀਪੁਤ੍ਰ – ਰਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਹੀਂ ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਰਸਥਾਈ ਹੋ ਗਿਆ।