ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਆਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਵਾਂਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਹੜਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ? ਪਿਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ?” ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਿਤਰ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਪਿਢ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਹੜੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਭੇਟਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਪਿਤਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ ਕੌਣ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣੂ ਸਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।” “ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਫੇਰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕੋਲੋਂ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਤਪ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛੋ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ।’” “ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਚਨ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।” “ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਰ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੰਗੋ।’” “ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਇਹ ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।” “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਰ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਫਿਰ ਆਖਿਆ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਭੇਟਾ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਖੂਟ ਸੋਮ ਪੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਭੇਟਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਾਲਣ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ, ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਪੂਰਵਜ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਹੁਕਮ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ, ਪਾਠ ਤੇ ਤਪ ਸਭ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।” “ਜਦੋਂ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਏ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ: ‘ਕਿੰਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ-ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ?’” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਯੂ, ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਇਹ ਪਿਤਰ ਨਾਂ-ਨਾਲ ਕੌਣ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਪਿਤਰ ਪਦਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?’” “ਪਿਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਦਾ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਤੇ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ?” “ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।