ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਵਿਸ਼্ণੁ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਹੋਏ: ਸ਼ਿਆਮਾ, ਮੁਦਗਲ, ਬਲਰਕ ਅਤੇ ਗਵੀਸ਼ਠਿਰ। ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ, ਨਾਰਦ, ਪర్వਤ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਚੱਲੇ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਹੋਏ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਰਜਾਵਾਨ ਤੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤਾਰਕਾਮਯ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਫਲ-ਫੂਲ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਸਗਰਾਂਜਨਯਾ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਦਵੈਪਾਯਨ ਅਤੇ ਅਰਣੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਿਵਾਰੀ ਤੋਂ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੌਰ। ਇਕ ਧੀ ਵੀ ਸੀ—ਕੀਰਤੀਮਤੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ; ਉਹ ਸਤਵਗੁਹਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਗੌਰ, ਸ਼ਿਆਮ, ਧੂਮ੍ਰ, ਸਮੂਲਿਕ, ਉਸ਼ਮਾਪ, ਦਰਕ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ—ਇਹ ਅੱਠ ਪਰਾਸ਼ਰ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕਪਿੰਜਲ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਿਤਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਥੂ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਵਸੁਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਪਮਨਯੂ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਮਨਯੂ ਵੰਸ਼ ਚਲਿਆ। ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੰਦਿਨ, ਏਕਾਰਸ਼ੇਯਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੱਠ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੇ ਰਥੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਭਵਾਨੀ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਸ਼ਯਾਣੀ ਸੀ; ਉਮਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ?" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਨਾ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਜਣੀ; ਇਹ ਪਿਤਰ ਕੌਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਨਾ ਮਨ-ਜਨਮੀ ਧੀ ਹੈ?" ਮੈਨਾਕਾ ਉਸਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ, ਉਮਾ ਪੋਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਏਕਪਰਨਾ, ਏਕਪਤਲਾ ਵੀ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਫਿਰ ਸੁਣੋ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਧਾਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਪਿਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ? ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਤੇ ਦਾਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ ਕਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਸੂਤ ਨੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। "ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਗਿਆਨ ਭੁੱਲ ਗਏ; ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਮੁੜ ਨਿਵੀਂਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਦਇਆ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਤਪ ਕਰੋ; ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ।' ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ—ਜੋ ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਗਿਆਨ ਪਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਰ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਣਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਜਾਂ ਇੱਛਾ?' ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਹੈ।